Distance in English and Polish
Year: 2013
Type: dissertation
Abstract: Praca poświęcona jest parametrowi dystansu w procesie komunikacji międzyludzkiej w dwóch różnych kontekstach kulturowych: polskim i angielskim. Jako jednostkę badawczą wybrano bezpośrednią rozmowę między dwoma rozmówcami (ang. face-to-face dyadic conversation). Wyznaczono dwa główne cele analizy: \nCel nr 1 – zbadanie pojęcia „dystans komunikacyjny” \n\tZdefiniowanie pojęcia „dystans komunikacyjny” (Część 1) \n\tWyznaczenie i zbadanie czynników wpływających na konceptualizację dystansu (Część 2) \nCel nr 2 - analiza kontrastywna dystansu komunikacyjnego w języku angielskim i polskim na różnych poziomach komunikacji językowej (Część 3). \nZastosowaną metodologią jest językoznawstwo kognitywne w opracowaniu Ronalda W. Langackera i George’a Lakoffa ze względu na przestrzenny charakter narzędzi badawczych, a także interdyscyplinarne i funkcjonalne podejście do języka, umożliwiające kompleksową analizę różnych aspektów komunikacji bezpośredniej. \nPojęcie dystansu jest stosunkowo często stosowane w funkcjonalnych badaniach językoznawczych w odniesieniu do relacji między rozmówcami, ale zauważa się brak opracowań holistycznych poświęconych wyłącznie temu parametrowi. Już wcześniej wskazywano na brak konsekwencji w stosowaniu tego terminu w językoznawstwie. Dystans stosowany jest w różnych znaczeniach (szacunek, intymność, społeczne podobieństwo, pozytywny/negatywny afekt) lub różne terminy stosowane są w tym samym znaczeniu (np. distance, solidarity, closeness, intimacy, familiarity). Ponadto kontrowersje budzi kwestia, czy dystans jest konceptualizowany wyłącznie w płaszczyźnie poziomej, czy także w pionowej. Innym problemem są przymiotniki modyfikujące wyraz „dystans”: niektórzy autorzy piszący w języku angielskim stosują termin „social distance” w rozumieniu „psychological distance”. \nPowyższe problemy terminologiczne zrodziły konieczność przeprowadzenia gruntownej analizy pojęcia „dystans”, którą rozpoczęto od zbadania definicji słownikowych. Na ich podstawie opracowany został model sieciowy dystansu dla języka angielskiego, w którym prototypowym znaczeniem jest „przestrzeń między dwoma punktami”, która w wyniku rozszerzenia metaforycznego przechodzi w znaczenie „daleka odległość w przestrzeni”, a następnie „daleka odległość w zachowaniu, brak zaangażowania”. Z ostatniego znaczenia w wyniku uszczegółowienia otrzymujemy odległość w sensie społecznym, psychologicznym i mentalnym. W pracy zwrócono uwagę na różnice pomiędzy statusem jednostki leksykalnej „distance” w języku angielskim i „dystans” w języku polskim. \nKolejna płaszczyzna analizy obejmuje przedpojęciowy schemat wyobrażeniowy TU (BLISKO) _TAM (DALEKO), który nadaje strukturę domenie „dystans”. Wykazano, że poprzez „dystans” pojmuje się wiele abstrakcyjnych pojęć relacyjnych, które można zgrupować wokół „intymności” (miłość, przyjaźń, lubienie się, znajomość, małżeństwo itd.) i „szacunku” (respekt, wyniosłość, rezerwa, brak szacunku itd.). Nadrzędnymi metaforami pojęciowymi są: RELACJA EMOCJONALNA JEST ODLEGŁOŚCIĄ FIZYCZNĄ MIĘDZY ROZMÓWCAMI (dla intymności) oraz RELACJA SPOŁECZNA JEST ODLEGŁOŚCIĄ FIZYCZNĄ MIĘDZY ROZMÓWCAMI (dla szacunku), co oznacza, że społeczna i psychologiczna relacja między rozmówcami jest pojmowana poprzez odległość fizyczną między nimi. W obu językach występują podobne metafory pojęciowe, ale są one inaczej realizowane na najniższym poziomie uszczegółowienia, tzn. jako jednostkowe metafory konwencjonalne. Metafory oparte na domenie „dystans” są metaforami orientacyjnymi, ponieważ nadają one pojęciom orientację przestrzenną poprzez scalę (tzn. przedpojęciowy schemat wyborażeniowy) „BLISKO-DALEKO”. \nDla celów pracy sformułowano termin „dystans komunikacyjny” będący całościowym odczuciem dystansu doświadczanym przez podmiot konceptualizujący w trakcie rozmowie. Dystans komunikacyjny jest konstruktem myślowym, który jest funkcją dystansu fizycznego, psychologicznego i społecznego. Dystans fizyczny jest najbardziej konkretnym i wymiernym składnikiem dystansu komunikacyjnego. W pracy przyjęto klasyfikację Halla dla dystansu fizycznego, czyli podział na dystans intymny, osobisty, społeczny i publiczny. Analiza wykazała, że dystans fizyczny de facto odzwierciedla dystans społeczny i psychologiczny istniejący między rozmówcami oraz jest skorelowany z innymi językowymi i pozajęzykowymi sposobami wyrażania dystansu społecznego i psychologicznego. Dystans społeczny i psychologiczny to pojęcia metaforyczne, które pojmowane są poprzez dystans fizyczny. Dystans społeczny oceniany jest zarówno w płaszczyźnie poziomej, jak i pionowej i mierzy on różnice w randze, klasie społecznej lub statusie rozmówców. Podmiot konceptualizujący (będący jednym z rozmówców) ocenia taki dystans na podstawie percepcji pozycji społecznej rozmówcy, traktując własną pozycję społeczną jako punkt odniesienia. Parametr ten jest stosunkowo niezmienny, ale postrzegany dystans społeczny zależy od tego, jak wyraźnie rozmówca wysyła sygnały o swoim statusie. Dystans psychologiczny pojmowany jest jako pozioma odległość mierząca stopień intymności, zażyłości lub znajomości rozmówców. Parametr ten jest mniej stabilny i wymierny niż dystans społeczny, ponieważ podlega ciągłym zmianom stanów wewnętrznych podmiotu konceptualizującego. W pracy podkreślono, że dystans psychologiczny jest często powiązany z dystansem społecznym, ponieważ w większości przypadków istnienie dystansu społecznego automatycznie pociąga za sobą istnienie dystansu psychologicznego. Niemniej jednak konieczne jest rozgraniczenie tych pojęć, ponieważ profilują odmienne aspekty relacji między rozmówcami. \nW Części 2 zidentyfikowano i zbadano czynniki pozajęzykowe mające wpływ na konceptualizację dystansu komunikacyjnego. Najważniejsze z nich to czynniki biologiczne, psychologiczne, kulturowe i społeczne. Konceptualizacja dystansu jest z jednej strony bardzo subiektywnym doświadczeniem specyficznym dla każdego podmiotu konceptualizującego (ze względu na subiektywność percepcji, różnice osobowościowe, doświadczenia danej jednostki), ale z drugiej strony podlega ona regułom psychologicznym i konwencjom kulturowym, a także jest uzależniona od miejsca rozmowy i sytuacji użycia języka. \nCzęść III zawiera kontrastywną analizę dystansu komunikacyjnego w języku polskim i angielskim. Analiza skupiła się na czterech różnych realizacjach dystansu komunikacyjnego w rozmowie: 1. dystans fizyczny i inne niewerbalne środki wyrażania dystansu; 2. umiejscawianie uczestników rozmowy w przestrzeni konwersacyjnej za pomocą form adresatywnych; 3. dystans epistemiczny mówiącego do swojej wiadomości (etykieta językowa) oraz 4. emocjonalne zabarwienie atmosfery konwersacyjnej. Wykazano, że zarówno język polski, jak i angielski mają w swoim repertuarze środków językowych jednostki służące do komunikowania dystansu społecznego i psychologicznego między rozmówcami. Złożoność dystansu komunikacyjnego polega na tym, że jest on tworzony na różnych poziomach komunikacji, począwszy od komunikacji niewerbalnej: proksemiki, kontaktu wzrokowego, dotyku, układu ciała, środków parajęzykowych (to właśnie sygnały niewerbalne są w znacznej mierze odpowiedzialna za to, czy odbieramy danego rozmówcę jako otwartego i bliskiego, czy też jako zamkniętego i zdystansowanego) po komunikację werbalną: odmiany języka, formy adresatywne, derywację ekspresywną, ironię, tzw. „ogródki” (ang. hedges) i tzw. pytania rozłączne (ang. question tags) itd. Wszystkie poziomy ekspresji są ze sobą ściśle zintegrowane i mogą się wzajemnie uzupełniać lub kompensować w zależności od aktualnych potrzeb komunikacyjnych rozmówców. Jednostki takie mają funkcję referencyjną, ponieważ odzwierciedlają dystans psychologiczny i społeczny między rozmówcami oraz funkcję instrumentalną, ponieważ mogą taki dystans modyfikować lub utrzymywać. Język polski i angielski mają wiele podobnych narzędzi do wyrażania dystansu komunikacyjnego, a różnice mają często charakter ilościowy niż jakościowy. \nSzczególną uwagę poświęcono tezie Anny Wierzbickiej, że w kulturze anglosaskiej dystans jest pozytywną wartością kojarzoną z szacunkiem dla autonomiczności jednostki, a w kulturze polskiej jest wartością negatywną kojarzoną z wyobcowaniem i wrogością. Wykazano, że teza ta jest kontrowersyjna i wymaga uaktualnienia w świetle ostatnich zmian społecznych i językowym w kulturach brytyjskiej i polskiej w kierunku zwiększenia potoczności relacji (ang. informalisation) i demokratyzacji. W obu kulturach dystans jest oceniany negatywnie, gdy oznacza brak intymności pomiędzy psychologicznie bliskimi rozmówcami („swój”) i pozytywnie, gdy oznacza szacunek dla społecznie odległych rozmówców („obcy”). \n\tJęzyk polski wyraźnie oddziela rozmówców skategoryzowanych jako „swoi” i jako „obcy” – proces ten jest kluczowy przy wyborze niektórych jednostek leksykalnych. „Obcy” traktowani są z szacunkiem, ostrożnością i w sposób oficjalny, a język polski wysuwa na pierwszy plan społeczną odległość między takimi rozmówcami. Cechą charakterystyczną dla polskiej etykiety językowej jest zawyżanie statusu rozmówcy poprzez formy adresatywne: mówiący zwraca się do słuchacza jako pan(i) (forma językowej nobilitacji) i może dodać odpowiednie tytuły, aby uwypuklić status, rangę czy wykształcenie rozmówcy. Szacunek kodowany jest poprzez pionowe wyniesienie rozmówcy i poziome umieszczenie go w dalekiej odległości od rozmówcy (np. poprzez czasownik w formie 3 os. l. poj.). Ponadto obowiązująca w polskiej etykiecie zasada eksponowania osoby partnera kosztem podporządkowania mu mówiącego dodatkowo obniża status mówiącego. A zatem w języku polskim zachowuje się duży dystans społeczny do rozmówców skategoryzowanych jako „obcy”. W stosunku do rozmówców „swoich” minimalizuje się dystans psychologiczny. Wielkość „swojego” rozmówcy zostaje metaforycznie pomniejszona przez zdrobnienia i zostaje on umieszczony w bliskiej odległości od rozmówcy poprzez ty i czasownik w 2 osobie. Rozmówcy tacy
Author: Łucja Biel
Language: English
Subfield: Language and Linguistics
Field: Arts and Humanities
Domain: Social Sciences
Open Access status: green
Funder: Syddansk Universitet
OpenAlex ID: W1579565394