Year: 2013
Type: book-chapter
Abstract: Impulsiviteit of het vertonen van impulsief gedrag kan een evolutionaire, adaptieve functie hebben.Individuen die geneigd zijn snel te handelen en risico's te nemen, zijn vaak beter in staat om in een snel veranderende omgeving kansen te ontdekken en te benutten.Desalniettemin kent het begrip impulsiviteit doorgaans een negatieve connotatie, die wellicht het resultaat is van de vaststelling dat extreme vormen van impulsief gedrag vaak gepaard gaan met negatieve en schadelijke gevolgen.Extreme vormen van impulsiviteit komen frequent voor bij personen met uiteenlopende psychiatrische stoornissen.Op As i van de dsm-iv bijvoorbeeld, speelt impulsiviteit een belangrijke rol in de klinische symptomatologie van de bipolaire stoornis, attention deficit hyperactivity disorder (adhd), stoornissen in het gebruik van middelen, stoornissen in de impulsbeheersing en eetstoornissen van het eetbui-/purgerende type.Wat betreft het As iiniveau is impulsiviteit een van de hoofdkenmerken bij de borderline en antisociale persoonlijkheidsstoornis.De aanwezigheid van impulsiviteit bij deze uiteenlopende psychiatrische stoornissen wordt doorgaans geassocieerd met een ongunstige behandelingsrespons en -prognose, suïcidaliteit en een verhoogd risico op middelenmisbruik en -afhankelijkheid.Een adequate aanpak van deze psychiatrische stoornissen vereist, met andere woorden, een behandeling van impulsiviteit en de daaraan onderliggende neurobiologische mechanismen.In dit hoofdstuk wordt dieper ingegaan op het begrip impulsiviteit en de diverse uitingsvormen daarvan.Na een algemene introductie in de heterogene aard van het construct, wordt de aanwezigheid van impulsiviteit bij diverse psychiatrische stoornissen belicht.Ten slotte worden ook de neurale en neurobiologische mechanismen onderliggend aan impulsiviteit kort toegelicht, zowel vanuit een algemene als vanuit een stoornisspecifieke invalshoek.Cognitieve Neuro boek 4.indd 397 07-01-13 14:16 i m p u l si v i t e i t Box 13.1 Casus Lieve Lieve, een jonge vrouw van 27 jaar, heeft al jaren een comorbide alcoholafhankelijkheid en borderline persoonlijkheidsproblematiek.Ze doorliep verschillende behandelingen, zowel residentieel als ambulant.Dit liep echter niet altijd van een leien dakje.Conflicten met medepatiënten of hulpverleners escaleerden vaak in verbale, en een zeldzame keer in fysieke agressie, en vormden steeds aanleiding tot een vroegtijdige behandelingsdrop-out. De laatste maanden ging het echter beter.Een nieuwe relatie en een nieuwe baan als eventmanager bleken duidelijk een gunstig effect te hebben op haar stemming en psychisch functioneren.Tot Frank, haar nieuwe partner, de relatie plots verbrak.Door deze afwijzing stortten haar zelfbeeld en stemming in elkaar.Haar alcoholgebruik nam weer toe en sombere, suïcidale gedachten kregen snel de overhand.Op een avond, aan de bar in haar stamkroeg, haalde ze plots een mes tevoorschijn en sneed ze haar polsen door.Met heel wat geluk overleefde ze de daad.Achteraf weet ze te zeggen: 'Het kwam plotseling in mij op, ik kon het niet tegenhouden.Ik had er niet over nagedacht.Natuurlijk speelde alcohol een rol.Maar soms, ook nuchter, kan ik mijn woede niet tegenhouden.Ik heb er spijt van en realiseerde me niet wat de gevolgen zouden kunnen zijn.' Box 13.2 Casus Ben Ben, een jongeman van 23 jaar, werd reeds in de lagereschoolperiode beschreven als een 'druk kind'.Tijdens de lessen stoorde Ben zijn medeleerlingen door met propjes papier naar hen te gooien, te zingen en/of geluiden na te bootsen.De leerkrachten gaven geregeld aan dat Ben, ondanks aanzienlijke intellectuele capaciteiten, zich onvoldoende inspande voor schoolse taken.Ook zijn ouders gaven aan dat Ben ernstig onder zijn niveau presteerde.Bens moeder vertelt dat, wanneer Ben geïnteresseerd is in een bepaald thema, hij zonder enige moeite de kleinste details of meest specifieke informatie onthoudt.Bens vader heeft het moeilijk met het feit dat zijn zoon steeds van hobby's verandert.Hoewel Ben aanvankelijk steeds erg enthousiast is, vermindert zijn interesse zodra er zich enige routine manifesteert.Moeder geeft aan dat Ben bij verveling geneigd is met 'slechte' vrienden om te gaan.Volgens moeder wordt er in deze vriendengroep veel drugs gebruikt.Op een dag worden de ouders van Ben opgebeld door de politie.Ben is 's ochtends, na een nachtje uitgaan, onder invloed van alcohol en cocaïne tegen de vangrails van de autosnelweg gereden.Wanneer Ben na enkele maanden voor de rechter moet verschijnen, beslist deze dat Ben verplicht een behandeling voor zijn alcohol-en druggebruik moet volgen.13.2 Impulsiviteit: een multifactorieel construct Ondanks het wijdverspreide gebruik van de term impulsiviteit in de huidige diagnostische nomenclatuur, wordt deze term vaak gebruikt om te Cognitieve Neuro boek 4.indd 398 07-01-13 14:16 Box 13.3 Neurocognitieve taken 1 Stop-Signaal Taak (sst) Bij de sst krijgt het individu de instructie om zo snel mogelijk te reageren als er een bepaalde stimulus (hier een pijl) op het scherm verschijnt.Wanneer de pijl naar links wijst, dient de linkerpijl op het toetsbord te worden ingedrukt.Wanneer de pijl naar rechts wijst, moet het individu de rechterpijl van het toetsbord indrukken.Op een aantal trials, doorgaans 25 à 30%, wordt er kort na de presentatie van de stimulus (pijl) een stopsignaal aangeboden (bijvoorbeeld een toon, hier aangeduid met 'beep').Dit stopsignaal (deze toon) geeft aan dat de deelnemer zijn respons moet weerhouden.Inhibitie wordt gemeten door de stopsignaalreactietijd te registreren.Go Go Stop 'Beep' 2 De Stroop Kleur-Woord Test De test bestaat uit drie kaarten (i, ii, iii) met elk honderd stimuli die zo snel mogelijk moeten worden voorgelezen.Op kaart i staan de namen van de kleuren rood, groen, geel en blauw.Op kaart ii staan rechthoekjes in die kleuren.Op kaart iii ten slotte, staan de namen van deze kleuren gedrukt in een niet-overeenkomende kleur (zie figuur).Op deze kaart ontstaat er een conflict tussen de betekenis van het geschreven woord en de kleur van het woord, ook wel interferentie genoemd.
Authors: Laura A. Stevens, Wouter Vanderplasschen, Wouter Hulstijn, Geert Dom
Language: Dutch
Subfield: Clinical Psychology
Field: Psychology
Domain: Social Sciences
Keywords: impulsivity, mental illness, bipolar disorder, attention deficit hyperactivity disorder, substance use disorders, impulse control disorders, binge eating disorder, borderline personality disorder, antisocial personality disorder, suicidal behavior, substance abuse, neurobiological mechanisms, cognitive control, prefrontal cortex, dopaminergic system, serotonin, norepinephrine, ventral tegmental area, nucleus accumbens
Open Access status: green
OpenAlex ID: W2345155649
