Year: 2016
Type: book-chapter
Abstract: InleidingTen gevolge van maatschappelijke processen zoals globalisering, arbeidsmigratie dekolonisatie en gedwongen migratie is onze samenleving meer divers geworden qua etnische achtergronden van de bevolking.Ook in het onderwijs is dit duidelijk zichtbaar daar steeds meer leerlingen etnisch gezien behoren tot de groep van gekleurde 1 leerlingen.Etnische diversiteit is op zich een rijkdom voor de samenleving en het onderwijs, maar het brengt ook nieuwe uitdagingen met zich mee.De toekomst van onze samenleving, zowel in termen van economische groei als sociale cohesie, zal heel sterk afhangen van het diversiteitsvraagstuk (OECD, 2010(OECD, , 2013)).In dit hoofdstuk focussen we op de omgang met dit diversiteitsvraagstuk in het onderwijs. Situering en historiek Historische en demografische ontwikkelingenDe historische en demografische ontwikkelingen met betrekking tot etnische diversiteit waren heel gelijkaardig in België en Nederland.In de jaren 60 en 70 kwamen grote aantallen immigranten naar beide landen.Er was immers een tekort op de arbeidsmarkt dat opgevuld werd door deze gastarbeiders.De immigratie kwam vooral uit Turkije, Marokko, en Zuid-Europa.In mindere mate was er ook immigratie vanuit voormalige koloniën: uit de Nederlandse Antillen en Suriname voor Nederland en uit Congo voor België.Na de immigratiestop in de jaren 70 bleef de immigratie uit deze landen verder groeien, vooral op basis van gezinshereniging.De meeste van deze immigranten waren laag opgeleid en kwamen vooral in grote steden wonen.Deze stedelijke concentraties zijn nog steeds zichtbaar (Sierens, 2006;Stevens et al., 2011).Vanaf de jaren nul kwamen er kwantitatieve en kwalitatieve verschuivingen in deze immigratiepatronen.Niet alleen nam het aantal immigranten sterk toe, maar de immigratie veranderde ook van aard.Terwijl in de twintigste eeuw de immigranten een vrij homogene achtergrond hadden, is de nieuwe immigratie op etnisch, sociaaleconomisch en religieus vlak veel diverser.De immigratiegolf van vluchtelingen uit oorlogsgebieden, bijvoorbeeld, bestaat voor een deel ook uit hoogopgeleide immigranten.In dit verband spreekt men ook wel van 'superdiversiteit'.Volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) bestond Nederland in 2014 voor ongeveer tien procent uit 'niet-westerse allochtonen'.Dit zijn inwoners van Nederland waarvan ten minste één van de ouders geboren is in een niet-westers land (CBS, 2014).In België zijn er geen officiële statistieken over het land van herkomst van de burgers en de beschikbare gegevens over de nationaliteit van de burgers zeggen steeds minder over hun etnische herkomst.Belangrijk om te melden is dat de groep niet-westerse allochtonen een relatief jonge leeftijdsopbouw heeft.Dit betekent dat diversiteit steeds meer zichtbaar zal worden in de school.In de meeste grote steden zoals Rotterdam en Antwerpen zijn de meerderheid van leerlingen reeds van niet-westerse origine (Geldof, 2013; Crul, Schneider & Lelie, 2013). Belangrijkste beleidsinstrumentenDe stijgende etnische diversiteit in de schoolbanken heeft de beleidsmakers niet koud gelaten.Zowel in België als in Nederland zijn er de voorbije decennia beleidsinstrumenten ingezet die betrekking hebben op (1) onderwijsfinanciering, (2) schoolsamenstelling, (3) intercultureel/multicultureel onderwijs, en (4) talige diversiteit.De doelstelling van deze maatregelen was (impliciet of expliciet) het reduceren van onderwijsongelijkheid en het bevorderen van interculturele socialisatie ('integratie') van de leerlingen. OnderwijsfinancieringHet belangrijkste beleidsinstrument dat werd ingezet is wellicht de financiële gewichtenregeling waarbij scholen extra financiële middelen krijgen op basis van de sociale en etnische samenstelling van de leerlingengroep.In Nederland werd dit anno 1985 ingevoerd en momenteel bestaat het nog steeds, al zijn er ondertussen heel wat aanpassingen doorgevoerd.Zo was oorspronkelijk etnische herkomst (i.e., geboorteland ouders) een criterium naast het sociaaleconomische milieu om te bepalen of een leerling tot de doelgroep behoorde.Maar tegenwoordig wordt er enkel rekening gehouden met het opleidingsniveau van de ouders.Kinderen worden alleen nog tot de doelgroep gerekend wanneer hun ouders zeer laag zijn opgeleid (Driessen, 2013).Ook in België werden er gelijkaardige financiële regelingen genomen.Verschillende initiatieven werden samengevoegd in de het Gelijke Onderwijskansen (GOK)-decreet van 2002.Er wordt een extra financiering toegekend aan scholen op basis van het percentage van indicatorleerlingen.Er geldt daarbij een drempel van minimaal 10% indicator-leerlingen. Om te bepalen of een leerling een indicatorleerling is, wordt er gekeken naar het hoogst behaalde opleidingsniveau van de moeder, het inkomen van het gezin en de thuistaal van de leerlingen (deze laatste fungeert als een proxy voor etniciteit).Scholen kunnen grotendeels zelf beslissen hoe ze deze middelen aanwenden (Juchtmans & Vandenbroucke, 2013; Ooghe, 2013).Schoolsamenstelling Vanaf het begin van deze eeuw hebben Belgische en Nederlandse autoriteiten getracht om maatregelen te nemen om de omvang van schoolsegregatie terug te dringen.Men gaat er immers vanuit dat het bestaan van 'zwarte scholen' (NL) of 'concentratiescholen' (VL) negatieve gevolgen heeft voor de sociale integratie en academische prestaties van de leerlingen.Of deze aanname ook gestaafd kan worden met empirisch onderzoek, bespreken we zo dadelijk.Maar ook los van de eventuele negatieve gevolgen van schoolsegregatie wordt het vaak van belang geacht dat leerlingen met verschillende achtergronden samen opgroeien.School desegregatie is echter niet vanzelfsprekend aangezien beide landen een sterke traditie van vrijheid van schoolkeuze kennen.In 1993 werd in Vlaanderen de zogenaamde non-discriminatie-verklaring getekend die inhield dat de onderwijskoepels zich zouden inzetten voor een betere spreiding van gekleurde leerlingen.De non-discriminatie-verklaring heeft echter weinig impact gehad omdat het een vrijwillige overeenkomst was zonder harde (financiële of juridische) instrumenten.Dit veranderde met het bovengenoemde GOK-decreet.Een van de doestellingen van dit decreet was eveneens het verminderen van schoolsegregatie door een betere spreiding van leerlingen.Hiervoor werden de inschrijvingsregels en voorrangsregels aangepast.Tegenwoordig geldt de zogenaamde 'dubbele contingentering'.Dit betekent dat scholen voorrang moeten verlenen aan indicatorleerlingen of niet-indicatorleerlingen, dit naargelang de samenstelling van de school en de regio.Doelstelling hiervan is om de sociale mix in de scholen te versterken en segregatie te vermijden.Om toezicht te houden op de correcte uitvoering van het decreet werden lokale overlegplatforms opgericht (Agirdag,
Source: Lirias
Author: Orhan Ağırdağ
Language: Dutch
Subfield: Cultural Studies
Field: Social Sciences
Domain: Social Sciences
Open Access status: green
OpenAlex ID: W2551246921