Een historisch-vergelijkend onderzoek naar de positie van de sharia in nationale rechtssystemen van twaalf moslimlanden
Year: 2009
Type: article
Abstract: WRR-studiesIn het voorjaar van 2006 verscheen een drietal boekpublicaties over sharia en nationaal recht als resultaat van onderzoek dat het Van Vollenhoven Instituut (VVI) had uitgevoerd in opdracht van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR). 1 De conclusies van deze studies zijn opgenomen in een adviesrapport van de WRR aan de Regering.2 Het eerste boek bevat twaalf landenstudies door verschillende auteurs uit binnenen buitenland.Het tweede boek is een beknopte monografie door Maurits Berger, waarin hij leerstukken van de klassieke sharia beschrijft en contrasteert met hervormingen en nieuwe interpretatiemethoden.De derde publicatie bevat een vergelijkende analyse van de hand van auteur dezes, die, deels op basis van de eerste twee boeken, een overzicht biedt van hoe sharia en nationaal recht zich in de twaalf landen tot elkaar verhouden, hoe deze verhouding zich historisch heeft ontwikkeld, met name vanaf 1920, wat de huidige juridische stand van zaken is, welke rol wetgevers, bestuurders en rechters daarbij spelen, hoe politieke en maatschappelijke factoren deze rol mede bepaalden, welke governance-dilemma's hier spelen, en hoe ons buitenlands beleid hiermee op constructieve wijze rekening zou kunnen houden. 1.2De achtergrond van het onderzoeksproject: Huntington's clash-these getoetst 3In het voorjaar van 2003 startte de WRR een onderzoek naar islam, politiek en recht.De toegenomen polarisatie tussen 'het Westen' en 'de islam' in zowel binnenlandse (Pim Fortuyn) als buitenlandse (9/11, Afghanistan, Irak) politiek was voor de raad aanleiding onderzoek te doen naar de achtergronden hiervan.De raad meende dat de clash-theorie van Huntington, die inhield dat er bij ongewijzigd beleid een grote confrontatie, een clash, tussen de westerse en islamitische beschaving op handen was, nadere wetenschappelijke toetsing verdiende.Men besteedde hiertoe onderzoek uit over de toetreding van Turkije tot de EU, over vernieuwingen in het islamitisch denken en over de positie en rol van de sharia in nationale rechtssystemen.De opdrachten gingen naar respectievelijk prof.Erik-Jan Zurcher, prof.Nasr Abu Zayd en naar schrijver dezes.Ik zou een belangrijk element van de omstreden clash-theorie toetsen, namelijk dat de wederopkomst van de sharia de laatste decennia een fundamentele confrontatie en bedreiging is gaan vormen voor één van de grondslagen van de westerse beschaving, namelijk de rechtsstaat (rule of law).Daarbij zou ik de rechtsvergelijkende, interdisciplinaire aanpak hanteren die ook andere onderzoeksprojecten van het Van Vollenhoven Instituut (VVI) kenmerkt.1.3 Wetenschapstraditie Het VVI zet een traditie voort van onderzoek naar rechtssystemen in ontwikkelingslanden die terugvoert naar de koloniale studies over adatrecht, 'mohammedaans recht' en de inpassing daarvan in het Nederlands-Indische recht.Die traditie van koloniale rechtswetenschap, bij uitstek belichaamd in de persoon van Van Vollenhoven 4 had als kenmerken, onder meer, de gerichtheid op de praktijk van wetgeving, bestuur en rechtspraak, en de methode van veldonderzoek om te achterhalen welke regels in het levende adatrecht opgang deden en dus toepassing verdienden.5 Van Vollenhoven en de zijnen werkten op het gebied van het islamitisch recht uiteraard samen met islamologen en arabisten, deskundig in de bronnenstudie van de fiqh, zoals Snouck Hurgronje en Juynboll.Dezen bestudeerden de sharia volgens de door de fiqh-geleerden ontwikkelde methoden.Verder waren ze nauw betrokken bij bestuur en wetgeving, en deden ze veldonderzoek.6 De laatste decennia is het onderzoek van het VVI overigens niet zozeer primair gericht op de koloniale rechtsgeschiedenis, maar is het accent gelegd op wat de staat 3. Huntington, The clash of civilizations and the remaking of world order.4. Zie over Van Vollenhoven's werk: Fasseur, Colonial dilemma: Van Vollenhoven and the struggle between adat law and western law in Indonesia, p. 237-256.En Otto en Pompe, The Legal Oriental Connection, p. 230-249. 5. Zie de 'Adatwijzer', een aantal nog altijd lezenswaardige richtlijnen voor rechtsantropologisch veldonderzoek avant la lettre, opgenomen in het voorwerk van Adatrechtbundel 1, 1910.6. Het woord adatrecht werd voor het eerst gebezigd door Snouck Hurgronje in zijn boek De Atjehers, gebaseerd op een veldonderzoek naar gebruiken van die bevolkingsgroep.De term werd overigens door Snouck Hurgronje ingeleid als een stel van gewoonten die met recht hadden te maken; hij schreef de term dan ook als 'adat-recht'.Wellicht was rechtsadat achteraf gezien een passender term geweest voor wat Snouck bedoelde.
Authors: J.M. Otto, P. Kruiniger
Language: Dutch
Subfield: Law
Field: Social Sciences
Domain: Social Sciences
Open Access status: green
OpenAlex ID: W2590250112