Effectieve, eigentijdse begrijpend leesdidactiek in het basisonderwijs. Wetenschappelijk eindrapport van een praktijkgerichte literatuurstudie.
Year: 2019
Type: report
Abstract: In de 21ste eeuw moeten mensen meer dan ooit vlotte en vaardige lezers zijn (Van den Branden, 2015).Begrijpend lezen is een cruciale vaardigheid in het kader van onderwijssucces, maatschappelijke participatie en levenslang leren.Onder invloed van de digitalisering zijn de eisen die aan de begrijpend-leesvaardigheid van mensen worden gesteld tijdens de afgelopen 25 jaar alleen maar toegenomen.Zoals bovenstaand citaat aangeeft, moeten mensen meer dan ooit in staat zijn om een nooit geziene overvloed aan geschreven informatie doelgericht, kritisch en adequaat te hanteren: zij moeten onder andere in staat zijn om gepaste informatie te selecteren, te ordenen, te beoordelen qua betrouwbaarheid en functioneel en doelgericht in te zetten.Dat moeten ze kunnen doen voor een toenemend aantal geschreven genres, waarin de grens tussen lezen en luisteren, lezen en kijken, lezen en handelen steeds vaker vervaagt.Geschreven teksten worden immers steeds vaker ingebed in multimodale, complexe informatiebronnen, waardoor begrijpend lezen steeds minder een afzonderlijke vaardigheid is.Het beschikbare onderzoek naar begrijpend-leesprestaties in Vlaanderen, waaronder het PIRLS-onderzoek in 2016 (Tielemans, Vandenbroeck, Bellens, Van Damme, & De Fraine, 2016) en de resultaten van de peiling Nederlands in 2018, toont aan dat de begrijpend-leesprestaties van kinderen in het basisonderwijs achteruitgaan en dat bepaalde groepen van leerlingen systematisch achterophinken.De vraag wat die terugval precies verklaart, blijft vooralsnog onbeantwoord.Wellicht ligt een complex samenspel van diverse factoren (zowel binnen als buiten het onderwijs) daaraan ten grondslag.De bekendmaking van de PIRLS-en peilingsresultaten voor Nederlands heeft alleszins een debat losgeweekt over de meest effectieve didactische aanpak van het begrijpend-leesonderwijs in het basisonderwijs, wat suggereert dat veel stakeholders in het Vlaamse onderwijsveld van mening zijn dat een krachtige didactiek wel degelijk een verschil kan maken.Daarbij rijst de vraag of het om één bepaalde krachtige didactische aanpak gaat, of eerder om een verzameling van didactische aanpakken die flexibel moeten worden ingezet om aan de leerbehoeften van diverse groepen van leerlingen tegemoet te komen.De beschikbare empirische data uit PIRLS, PISA en de peilingen van de Vlaamse overheid geven immers systematisch aan dat bepaalde groepen van leerlingen significant minder goed presteren voor begrijpend lezen dan andere.Dat geldt al decennia voor leerlingen met een andere moedertaal dan het Nederlands en voor leerlingen met een lage socio-economische status (SES) (periodieke peilingen in 2007, 2013 en 2018; Departement Onderwijs en Vorming 2007, 2013, 2018).De vraag is dus of voor die leerlingen specifieke of gedifferentieerde didactische maatregelen moeten worden genomen.Evenzeer stelt zich de vraag of leerlingen met beperkingen die begrijpend lezen bemoeilijken (bv.dyslexie), baat hebben bij een specifieke didactiek.In het Een eerste belangrijke sleutel die systematisch binnen een heel aantal reviews onderstreept wordt, is het belang van functionele leesopdrachten.Concreet gaat het om uitdagende, betekenisvolle leesopdrachten, waarbij leerlingen lezen met een concreet doel voor ogen, dat bij voorkeur aansluit bij het natuurlijke gebruik van teksten buiten de school en/of bij hun interesses.Lezen moet voor elke individuele leerling zinvol en vol betekenis zijn.Door leesonderwijs in functionele en betekenisvolle contexten te laten plaatsvinden, ervaren leerlingen dat begrijpend lezen voor hen belangrijk, waardevol en nuttig kan zijn (Aarnoutse, 2017;Catts, 2009;Swanson et al., 2014;Wigfield et al., 2016).Het sleutelprincipe 'functionaliteit' integreren kan bijvoorbeeld door duidelijke, interessante en motiverende leesdoelen voor leerlingen voorop te stellen, zodat ze inzicht krijgen in de relevantie van leesopdrachten en de teksten die ze lezen.Door die interessante, boeiende inbedding van het lezen, leren leerlingen een bepaald doel te bereiken, zoals een probleem oplossen, te weten komen wat er met een personage gebeurt, een fascinerende vraag beantwoorden, een besluit nemen, een eigen idee, hypothese of mening verifiëren enzovoort.Er worden in dat verband bij voorkeur teksten gekozen die aansluiten bij de leefwereld van de leerlingen en/of bij wat al eerder geleerd werd.Leerlingen kunnen zelf ook teksten selecteren op basis van hun interesses.Daarnaast kan het sleutelprincipe 'functionaliteit' ook geïntegreerd worden door lees-en schrijfopdrachten aan elkaar te verbinden.Zo kan bijvoorbeeld de ene groep leerlingen de opdracht krijgen om een tekst te schrijven waarin ze een goocheltruc uitleggen.De andere groep leerlingen gaat vervolgens de instructies lezen en ontcijferen zodat ze in staat zijn om de goocheltruc uit te testen in de klas.Of een leerling leest een non-fictie tekst over een interessante vraag om nadien een fascinerend weetje in de schoolkrant neer te schrijven of het weetje via een korte geschreven boodschap aan andere leerlingen door te geven.Als het tekstmateriaal, het leesdoel en de bijhorende leesopdrachten functioneel zijn, verhoogt de kans dat een leerling actief met de tekst aan de slag gaat en actief en intensief probeert de informatie in de tekst te begrijpen.Functioneel te werk gaan met authentieke teksten en leesopdrachten zorgt er dus voor dat de lezer maximaal verleid wordt om actief verbindingen te leggen tussen tekst en eigen voorkennis.Als een lezer zich op die manier tot een tekst verhoudt en wordt uitgedaagd, verhoogt de kans dat de lezer tot effectief tekstbegrip komt aanzienlijk.Bij het toepassen van de didactische sleutel 'functionaliteit' wordt, zoals blijkt uit de bovenstaande beschrijving, simultaan op een aantal elementen uit het begrijpendleesproces ingezet.Zo wordt de (autonome) leesmotivatie van de leerling bevorderd en wordt er rekening gehouden met het belang van leesdoelen en met het belang van tekstkenmerken.Verder is het zo dat functionele teksten vaak uitdagend en motiverend zijn voor leerlingen door te raken aan hun leefwereld en de socio-culturele context waarin de tekst/opdracht wordt geplaatst (bv.leerlingen proberen samen in groepjes hetzelfde functioneel leesdoel te bereiken en helpen elkaar daarbij).Door een tekst uitdagend te maken voor een (individuele) leerling, wordt ook de talige vaardigheid van de leerling ingecalculeerd.Door in te zetten op
Language: Dutch
Subfield: Developmental and Educational Psychology
Field: Psychology
Domain: Social Sciences
SDG: Quality education
Open Access status: green
OpenAlex ID: W2982936183
