Year: 2024
Type: article
Abstract: लोकशाही ही ‘जनतेचे, जनतेद्वारा आणि जनतेसाठी चालवली जाणारी शासनव्यवस्था आहे.’ही अशी शासन प्रणालीआहे ज्यामध्ये,‘कायद्याच्या दृष्टीने राज्यसंस्थेची नियमन करणारी सत्ता विशिष्ट वर्ग वा वर्गांच्या हातात असत नाही, तर ती समाजातील सर्व सदस्यांमध्ये निहित असते.’ याचा अर्थ लोकशाही व्यवस्थेत सर्वसामान्यांच्या हातात सत्तेचा अंतिम स्त्रोत असतो. ‘लोकशाही’ या व्यवस्थेचा उदय आणि विकास मुख्यतः ख्रिस्तपूर्व चौथ्या-पाचव्या शतकात पाश्चात्य जगात झाला.तिथे झालेल्या विविध चळवळींच्या परिणामस्वरुपात लोकशाहीच्या विविध सिद्धांतांची निर्मिती झाली. असे म्हणतात, “पूर्वेकडील देशांमध्ये ही प्रणाली पश्चिमेकडून आयात केली गेली आहे”; परंतु पूर्वेकडील देशांतील विशेषत: प्राचीन भारतातील धर्मग्रंथ, साहित्य आणि धार्मिक चळवळींचा अभ्यास केल्यास ‘आयात केली गेली’हे गृहितक फारसे योग्य वाटत नाही. येथे विकसित झालेल्या विविध धर्मांची तत्त्वे आणि त्यांच्या शिकवणीतून लोकशाही जीवनमूल्ये, प्रक्रिया आणि आदर्श यांचे एकात्मीकरण दिसून येते. इसवी सनाच्या सहाव्या शतकात भारतात विकसित झालेला जैन धर्म हा त्या धार्मिक व सामाजिक चळवळींपैकी एक आहे. जैन धर्माचे अनुयायी आपला धर्म अनादि मानतात, परंतु वेद, उपनिषदे, श्रीमद् भागवत्, उत्तराध्ययन सूत्र, आचारंग सूत्र, कल्पसूत्र, जैन आगम इत्यादी विविध ऐतिहासिक ग्रंथ आणि जैन साहित्यानुसार जैन धर्माचा उदय वैदिक ब्राह्मण धर्मातील यज्ञ कर्मकांड विरुद्धच्या धार्मिक सुधारणा संदर्भात झाला. या धर्माचे पहिले तीर्थंकर, ज्याला ‘निर्ग्रंथ’ (प्रापंचिक आसक्ती आणि मायेच्या बंधनांपासून मुक्त लोकांचा पंथ) म्हणून ओळखले जाते, ते जंबूद्वीपचे सम्राट ऋषभदेव होते. 23 वे तीर्थंकर पार्श्वनाथ हे वाराणसीचे राजे अश्वसेनाचे पुत्र होते. जैकोबीने पार्श्वनाथांना जैन धर्माचे खरे संस्थापक मानले आहे, परंतु वैदिक आणि जैन पौराणिक साहित्यातील ऋषभदेवांचा उल्लेख जैन धर्माच्या प्राचीनतेसंबंधी निःसंदिग्धता स्पष्ट करतो. जैन धर्माला अधिक लोकप्रिय बनवण्याचे आणि त्याची तत्त्वे लोकांपर्यंत पोहोचवण्याचे श्रेय जैन धर्माचे 24 वे तीर्थंकर वर्धमान महावीर स्वामी यांना जाते. महावीर स्वामींचे व्यक्तिमत्त्व आणि त्यांच्या शिकवणीचा विविध वर्गातील लोकांच्या मनावर अमिट प्रभाव पडला. त्यांनी सामान्य लोकांना मुक्तीचे म्हणजे आध्यात्मिक सुख मिळवण्याचे ध्येय तर दाखवलेच पण ते साध्य करण्याचे प्रभावी साधनही दाखवले. त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वात अंतर्भूत असलेली ध्येयाप्रती सहिष्णुता आणि दृढनिश्चय पाहून त्यांना 'जिन' (विजेता) ही उपाधी देण्यात आली. याच जिनांपासून निर्ग्रंथ संप्रदाय जैन संप्रदाय बनला. जैन तोच आहे, ज्याने प्रेम-द्वेष, सुख-दुःख, आसक्ती-तिरस्कार यांवर विजय मिळवला आणि ज्ञान, धारणा, सत्य आणि क्षमता यांच्या बळावर आपल्या आत्म्याला सांसारिक क्रियांपासून मुक्त केले. हे स्पष्ट आहे की, जैन धर्म केवळ सांसारिक आसक्ती, माया आणि बंधनांपासून मुक्तीचा मार्ग दाखवत नाही तर जीवन व्यवस्थित, सुखी आणि समृद्ध बनविण्यासाठी असलेली आपली उपयुक्तता स्पष्ट करतो. जैन धर्माच्या तत्त्वज्ञानामध्ये आणि शिकवणींमध्ये लोकशाही जीवनमूल्ये आणि तत्त्वे पुढील स्वरूपात समाविष्ट आहेत -
Language: English
Topic: Indian and Buddhist Studies
Subfield: Religious studies
Field: Arts and Humanities
Domain: Social Sciences
Open Access status: diamond
OpenAlex ID: W4415771387