Year: 2025
Type: article
Abstract: Зерттеудің басты мақсаты – 1940-1960 жылдар аралығындағы Қазақстандағы білім беру жүйесінде жүргізілген реформаларды тарихи-педагогикалық тұрғыда талдау, олардың мазмұнын, себептерін және салдарын анықтау. Негізгі идеясы – білім беру реформаларының қоғамдық-саяси өзгерістермен тығыз байланыста дамығанын көрсету. Зерттеу бағыттары: реформалардың тарихи алғышарттарын зерделеу; ілім беру құрылымындағы өзгерістерді сипаттау; реформалардың педагогикалық салдарын бағалау. Ғылыми және практикалық маңыздылығына бойынша, Қазақстандағы білім тарихына қатысты тың деректер мен талдаулар ұсынылады. Қазіргі білім беру жүйесінің дамуына тарихи сабақтар ұсынады, болашақ мұғалімдерге және педагог-зерттеушілерге тарихи контексті түсінуге көмектеседі. Зерттеу тарихи-педагогикалық әдістерге негізделген. Онда архивтік құжаттар мен нормативтік актілерді талдау, салыстырмалы тарихи әдіс арқылы кезеңдердің айырмашылықтары мен ұқсастықтарын ашу, педагогикалық әдебиеттер мен мұрағат материалдарын жүйелеу, мазмұндық және құрылымдық талдау қамтылған. 1940-1960 жылдары білім беру саласында бірнеше маңызды реформалар жүргізілді: міндетті жетіжылдық, кейін онжылдық білім беру енгізілді. Соғыс жылдарында білім жүйесі ауыр жағдайда дамыды, бірақ кейінгі жылдары қайта қалпына келтірілді. Реформалар кеңестік идеологиямен тығыз байланысты болды, мазмұндық және құрылымдық өзгерістер енгізілді. Мұғалім жетіспеушілігі байқалды. Зерттеу білім беру жүйесінің дамуындағы үзілістер мен ілгерілеу кезеңдерін анықтады. Зерттеу Қазақстандағы кеңестік кезеңдегі білім реформаларының тарихи мәнін тереңірек түсінуге мүмкіндік береді. Ол қоғамның саяси, әлеуметтік және мәдени жағдайының білім беру жүйесіне ықпалын көрсету арқылы тарихи сабақтастық идеясын нығайтады. Зерттеудің практикалық маңызына тоқталсақ, тарихи-педагогикалық білімді қалыптастыруда қосымша дереккөзі ретінде қолданылады, білім беру саясатын жасауда тарихи тәжірибені ескеруге көмектеседі, білім беру жүйесінің тарихи эволюциясын түсіну арқылы қазіргі реформаларды бағалауға ықпал етеді. Сонымен қатар, мaқaлaдa соғыс жылдaрынaн кейін Қaзaқстaндa төл оқулықтaрды жaсaу жұмыстaры жүйелі жүзеге aсырылa бaстaғaндығы aйтылып, қaзaқ тілінде шыққaн aлғaшқы педaгогикaлық еңбектер көрсетіледі. Сол кезеңдегі тотaлитaрлық жүйеге бaйлaнысты қaзaқ мектептері сaнының күрт төмендеп кеткендігіне де мaқaлaдa бaсa нaзaр aудaрылaды. Мaқaлaны жaзу бaрысындa ҚР ОМA мaтериaлдaры іріктеліп, ғылыми aйнaлымғa енгізілген. Ұсынылған зерттеу Ұлы Отан соғысынан кейінгі білім беру реформаларының Қазақстанға тигізген әсерін жан-жақты талдап, олардың білім сапасына ықпалын бағалайды. Основная цель исследования-историко-педагогический анализ реформ, проведенных в системе образования Казахстана в период с 1940-х по 1960-е годы, выявление их содержания, причин и последствий. Основная идея – показать, что образовательные реформы развивались в тесной связи с общественно-политическими изменениями. Направления исследований: изучение исторических предпосылок реформ; описание изменений в структуре учения; оценка педагогических последствий реформ. По научной и практической значимости будут представлены новые данные и анализы, касающиеся истории образования в Казахстане. Предлагаются исторические уроки для развития современной системы образования, помощь будущим учителям и педагогам-исследователям понять исторический контекст. Исследование основано на историко-педагогических методах. Он включает анализ архивных документов и нормативных актов, раскрытие различий и сходств периодов с помощью сравнительно-исторического метода, систематизацию педагогической литературы и архивных материалов, содержательный и структурный анализ. В 1940-х и 1960-х годах в образовании было проведено несколько важных реформ: введено обязательное семилетнее, а затем десятилетнее образование. В годы войны система образования развивалась в тяжелых условиях, но в последующие годы была восстановлена. Реформы были тесно связаны с советской идеологией, были внесены содержательные и структурные изменения. Наблюдалась нехватка учителей. Исследование выявило периоды сбоев и прогресса в развитии образования и позволяет глубже понять историческое значение реформ образования в советский период в Казахстане. Укрепляется идея исторической преемственности, отражая влияние политического, социального и культурного положения общества на систему образования. По практической значимости исследования используется в качестве дополнительного источника историко-педагогических знаний, помогает учитывать исторический опыт при разработке образовательной политики, способствует оценке современных реформ через понимание исторической эволюции системы образования. В статье также отмечается, что после войны в Казахстане стали систематически осуществляться работы по созданию оригинальных учебников, демонстрируются первые педагогические работы, изданные на казахском языке. Также подчеркивается, что количество казахских школ резко сократилось из-за тоталитарной системы того периода. В ходе написания статьи были отобраны и введены в научный оборот материалы ЦГА РК. Предлагаемое исследование анализирует влияние образовательных реформ рассматриваемого периода на Казахстан и оценивает их влияние на образование. The study provides a historical and pedagogical analysis of educational reforms in Kazakhstan from the 1940s to the 1960s, identifying their content, causes, and consequences. Its main goal is to show the close connection between educational changes and the socio-political development of the country. The research examines the historical background of the reforms, structural changes in the teaching system, and their pedagogical outcomes. The methodological basis includes historical and pedagogical analysis, archival research, and the comparative historical method, revealing similarities and differences between periods. The study also uses substantive and structural approaches to analyze pedagogical literature and archival materials. During the 1940s–1960s, several major reforms were implemented: the introduction of compulsory seven- year, and later ten-year education; post-war restoration of the school system; and a gradual modernization of curricula and teaching methods. Despite ideological pressure and teacher shortages, the reforms played a significant role in shaping Kazakhstan’s education system within the Soviet framework. The research highlights both the disruptions and achievements of this period, emphasizing the influence of political, social, and cultural factors on education. It contributes to understanding the historical continuity of educational policy and helps evaluate modern reforms through the lens of past experience. The article also notes that after the war, Kazakhstan began systematic work on creating original textbooks, and the first pedagogical publications in the Kazakh language appeared. However, the totalitarian system led to a decline in the number of Kazakh-language schools. The study is based on archival materials from the Central State Archive of the Republic of Kazakhstan and introduces new sources into scientific circulation. The results have scientific and practical significance, expanding knowledge of Kazakhstan’s educational history and assisting in the development of modern educational strategies.
Authors: О.Г. Турсынбaeв, А.Ә. Бекіш
Language: English
Subfield: Education
Field: Social Sciences
Domain: Social Sciences
SDG: Quality education
Open Access status: bronze
OpenAlex ID: W7117565193