Krali̇yet Coğrafya Cemi̇yeti̇’ni̇n Türki̇stan’daki̇ İngi̇li̇z Keşi̇f Faali̇yetleri̇ndeki̇ Rolü (1834-1880)
Year: 2026
Type: article
Abstract: 19. yüzyılda Türkistan’da, İngiltere ve Çarlık Rusya arasındaki rekabetin bir sonucu olarak çok sayıda coğrafi keşif faaliyeti yürütüldü. Çarlık Rusya’nın farklı bilim dallarından araştırmacı grupları göndererek Hazar Denizi’nin doğu kıyılarından Kaşgar bölgesine kadar uzanan geniş bir sahada topoğrafya, değerli madenler, yol güzergahları ve su kaynakları gibi stratejik öneme sahip konularda yürüttüğü araştırmalar karşısında İngiltere de benzer bir politika izledi. İngiltere’nin Hindistan ve çevresine yönelik yürüttüğü coğrafi keşif faaliyetleri 19. yüzyılın ortalarına doğru Afganistan ve Türkistan sahasına doğru genişletildi. Bu bağlamda İngiliz araştırmacılar İngiliz hükümeti ve Hindistan Genel Valiliği’nin dış politikası doğrultusunda Türkistan’ın çeşitli bölgelerinde keşifler yaptılar. Keşifler öncesinde Türkistan İngilizler için tanıdık bir coğrafya olmaktan uzaktı. Dolayısıyla keşfe gönderilecek bir araştırmacı için bölgenin tarihsel dokusu ve araştırma yöntemleri hakkında bilgi sahibi olmak, teknik ekipman ve masrafların karşılanması gibi konular önem arz ediyordu. İngiltere’de Elizabeth Dönemi Coğrafya Cemiyeti’yle başlayan kurumsal geleneğin devamı niteliğinde sonraki dönemlerde kurulan coğrafya cemiyetleri araştırmacıların bu tür ihtiyaçlarının karşılanması noktasında önemli roller üstlendiler. Ancak bu coğrafya cemiyetleri genelde bölgeseldi ve bu durum coğrafi kapsamlarını kısıtlıyordu. 1830’da kurulan Kraliyet Coğrafya Cemiyeti (KCC) belli bir bölgeye yönelik olmaktan ziyade dünya genelinde araştırma yürüten kaşifleri desteklemek ve İngiltere’de coğrafya araştırmalarını bilimsel bir zemine oturtmak amacıyla öne çıktı. Kaşifler için pratik kılavuzlar, teknik ekipman, maddi yardım ve ödüller vererek coğrafya araştırmalarını teşvik etmeyi amaçlayan cemiyet, kısa zamanda dünyanın farklı bölgelerinde çalışmalar yürüten birçok kişiye destek verdi. Cemiyetin etkin bir rol üstlendiği bölgelerden bir tanesi Türkistan sahasıydı. 19. yüzyılda İngilizlerin bölgeye olan ilgisi neticesinde coğrafi keşif için bölgeye giden araştırmacıların birçoğunun çalışması cemiyet tarafından ödüllendirildi ve bazı çalışmalara maddi yardımda bulunuldu. Bölgede yürütülen araştırmaların özet şeklindeki raporları ise KCC’nin yayın organlarında yayınlandı. Bu çalışmada, KCC’nin Türkistan’daki İngiliz keşif faaliyetlerine ne düzeyde destek olduğu incelenmiştir. Ayrıca Türkistan’daki araştırmalarından dolayı KCC’nin teşvik politikasından faydalanan kişilerin araştırmalarının İngiltere’nin bölgedeki istihbarat çalışmalarında nasıl bir öneme sahip olduğu ve bu çalışmaların içerikleri hakkında bilgi verilmiştir. Çalışmada, KCC’nin yayın organlarında yer alan ilgili raporlar, Türkistan’a giden araştırmacıların kişisel notları ve kitapları ve konu ile ilgili yabancı arşiv belgelerinden faydalanılmıştır.
Author: Furkan Külünk
Institution: Düzce Üniversitesi
Subfield: History
Field: Arts and Humanities
Domain: Social Sciences
Open Access status: hybrid
OpenAlex ID: W7125580709