Tehânevî'nin Keşşâfü Istılâhâti’l-Fünûn ve’l-Ulûm Adlı Eserindeki Önerme ve Kıyas Maddelerinin Değerlendirilmesi
Year: 2026
Type: article
Abstract: İslâm medeniyetinin önemli ilmî havzalarından biri olarak Hint alt kıtası, tarih boyunca mantık ilmi başta olmak üzere pek çok alanda dikkate değer eserlerin telif edildiği bir bölge hâline gelmiştir. İlâhiyat, matematik ve tabiî bilimler gibi aklî ilimler alanında derinlemesine çalışmalar yapmış olan ve 1158/1745’ten sonra vefat eden önemli bir âlim olan Tehânevî, İslâmî ilimlerin yanı sıra mantık ve felsefe gibi disiplinlerdeki birikimini ansiklopedik bir eser olarak kaleme almıştır. Tehânevî’nin yazdığı Keşşâfü Istılâhâti’l-Fünûn ve’l-Ulûm, İslâm düşünce tarihinde terim sözlüğü türünün en kapsamlı örneklerinden biri olarak kabul edilmektedir. Bu eser, sadece sözlük mahiyetinde olmayıp, aynı zamanda İslâmî ilimlerinin temel kavramlarını, özellikle mantık ilmini sistematik bir biçimde ortaya koyması açısından büyük önem taşımaktadır. Bu çalışma, söz konusu eserde özellikle mantık alanında yer alan ve mantığın temel konuları arasında kabul edilen önerme (kaziyye) ile kıyas maddelerine yönelik Tehânevî’nin yaklaşımını analiz etmeyi amaçlamaktadır. Aynı zamanda, Tehânevî’nin bu kavramları açıklarken hangi kaynaklara müracaat ettiği, veriler üzerinden işaret edilecektir. Makalede, yapılan çalışma tekil tarama metoduna dayanmaktadır. Bu metotla, Keşşâf’ta yer alan ve mantık alanını ilgilendiren ilgili maddeler tek tek tespit edilmiş ve yalnızca önerme ile kıyas kavramlarına odaklanılmıştır. Elde edilen bulgular, Tehânevî’nin mantık alanındaki bilgi aktarımının ötesinde yorum ve değerlendirme boyutuna da yer verdiğini göstermektedir. Tehânevî, önerme kavramını yalnızca bir mantık terimi olarak değil, aynı zamanda bu kavramın farklı ilimlerdeki karşılıkları ve işlevleri üzerinden de incelemiştir. Benzer şekilde Tehânevî, kıyas kavramı da sadece mantık bilimindeki anlamıyla değil, özellikle fıkıh usûlünde taşıdığı anlam ve işlevle birlikte değerlendirmiştir. Sonuç olarak Tehânevî’nin Keşşâf’ta mantık ilmine dair ortaya koyduğu yaklaşım, klasik kaynaklara vukûfiyetini açıkça yansıtmaktadır.
Source: İslami İlimler Dergisi
Authors: Adem Evmeş, Yunus Emre Akbay
Institutions: Aksaray University, Süleyman Demirel Üniversitesi
Language: Turkish
Subfield: Religious studies
Field: Arts and Humanities
Domain: Social Sciences
Open Access status: diamond
OpenAlex ID: W7142834855