Year: 2026
Type: article
Abstract: Ebû Nasr el-Fârâbî’nin (ö. 339/950) Öklid’in (ö. MÖ y. 300) Elemanlar (Stoikheia) eserine yazdığı Şerhu sadri’l-makaleti’l-ûlâ min kitâbi Uklidis veŞerhu Sadri’l-Makaleti’l-Hâmiseti minhu li-Ebî Nasr şerhler, geometri ile mantık arasındaki ilişkiyi sorgulayan bir metindir. Bu şerhin temelindeki problem, Öklid’in nokta, çizgi, yüzey ve cisim gibi geometrik tanımlarının büyük ölçüde negatif ifadelerle kurulmuş olması ve bu nedenle Aristoteles’in Organon’da ortaya koyduğu yakın cins ve ayrım formülüne doğrudan uymamasıdır. Nokta için parçası olmayan şey ve çizgi için genişliği olmayan uzunluk şeklinde tanım verilmesine karşın Aristotelesçi tanım teorisine göre bir tanım şeyin özünü yani mâhiyetini olumlu ifadelerle göstermelidir. Bu uyumsuzluk, geometrik bilginin epistemolojik temelleri açısından birtakım sorunlara sebep olmaktadır. Klasik yorumlara göre Fârâbî bu uyumsuzluğu aşmak amacıyla tanımları yeniden kurmaya dayalı bir inşâî yöntem geliştirmiştir. Onun bu yöntemi geometrik tanımların mantıksal yeterliliğini koruduğu ölçüde başarılı bir uzlaştırma girişimi olarak yorumlanmıştır. Ancak Fârâbî’nin bu uzlaştırmayı ne ölçüde gerçekleştirdiği, özellikle nokta tanımının Aristotelesçi formüle uyup uymadığı meselesi yeterince sorgulanmamıştır. Bu makalenin amacı, Fârâbî’nin uzlaştırma çabasının başarı alanlarını ve yapısal sınırlarını göstermektir. Fârâbî, uzunluğu cins; genişlik, derinlik ve boyu ayrım olarak konumlandırmak suretiyle çizgi, yüzey ve cisim tanımlarını Aristotelesçi formüle başarıyla uyarlamıştır. Ne var ki nokta tanımı, negatif yapısı nedeniyle bu formüle tam olarak uyamamaktadır. Fârâbî bu sınırı, noktanın Öklidçi tanımının geometri sanatının ihtiyacı bakımından yeterli olduğunu ileri sürerek kabul edilebilir kılmıştır. Sonuç olarak Fârâbî’nin uzlaştırma girişimi, çizgi, yüzey ve cisim tanımları bakımından başarılıdır ancak nokta tanımı Aristotelesçi tanım teorisinin gerektirdiği özsel yapıdan yoksun kalmaktadır. Bu durum, Fârâbî’nin tanım anlayışında pragmatik ve bağlamsal bir esnekliği benimsediğine işaret etmektedir.
Source: Uludağ İlahiyat Dergisi
Author: Samet Büyükada
Institution: Recep Tayyip Erdoğan University
Language: Turkish
Subfield: Philosophy
Field: Arts and Humanities
Domain: Social Sciences
Open Access status: diamond
OpenAlex ID: W7166201694