Doğu Afrikalı Çağdaş Müfessir Hararî’nin (öl. 1441/2019) Hadâiku’r-Ravh ve’r-Rayhân adlı Tefsirinde Sosyolojik Yorumları
Year: 2026
Type: article
Abstract: Muhammed Emin el-Hararî, Etiyopya’nın Harar şehrinde doğmuş, Doğu Afrika’nın köklü medrese geleneği içinde yetişmiştir. Müfessir, Arap dili ve belâgatı başta olmak üzere İslâmî ilimlere ve klasik eserlere sadık bir ilmî çevreyi temsil etmektedir. O, tefsirinde rivayet geleneğinin temel kaynaklarını ihmal etmeksizin Kur’ân âyetlerini dilsel, fıkhî, kelâmî ve içtimaî bağlamlarda ele almıştır. Bu yönüyle onun tefsiri, rivayet merkezli klasik tefsir mirasını tevârüs etmekle birlikte, dirayet yönteminin sağladığı yorum imkânlarını da kullanan çok yönlü bir tefsir özelliği taşımaktadır. Bu bağlamda çağının ve toplumunun siyasi ve ekonomik krizlerine Kur’ân’dan çözümler sunan müellif, Hadâiku’r-ravh ve’r-rayhân adlı eserinde özellikle sömürgecilik, siyasî ve ekonomik baskılar altındaki Doğu Afrika milletlerinin yaşadığı toplumsal sorunlar üzerine değerlendirmelerde bulunmuştur. Bu makale, müfessirin tefsirinden hareketle Afrika toplumu hakkında ortaya koyduğu sosyolojik tefsir yaklaşımlarını incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmanın ilk aşamasında Hararî’nin yetiştiği ortam, hayatı ve ilmî kişiliği incelenmiştir. Daha sonra çalışmaya konu olan tefsiri Hadâik’in yöntemi incelenmiş, son olarak Doğu Afrika halklarının yaşadığı sorunlar cehâlet, atâlet,, taklitçilik, asabiyet ve toplumsal yozlaşma kavramları çerçevesinde ele alınmıştır. Makalede nitel araştırmanın doküman analizi ve metin karşılaştırma yöntemleri kullanılmıştır. Hararî, kendi toplumu özelinde tüm Müslümanları Kur’ân’ın hidayet edici yoluna davet etmektedir. O, Müslüman toplumlara nispet ettiği cehâlet vasfını, bilgi eksikliğinden ziyade vahyin rehberliğinden kopuş şeklinde yorumlamaktadır. Bu çerçevede, dinî hayatın şekilciliğe indirgenmesini ve sorgulamadan benimsenen geleneksel taklitçiliğin hâkimiyet kazanmasını, Müslüman toplumların siyasî ve sosyolojik bakımdan güç kaybetmelerinin temel nedenleri arasında görmektedir. O, söz konusu halklar özelinde yaşanan sosyal ve ahlakî dezenformasyonu Benî İsrâil'in durumuna benzetmektedir. Müfessir, İsrailoğulları’nın Hz. Mûsa’ya karşı gelerek inkarlarında ısrarcı olduklarında yaşadıkları zihinsel çözülmenin ve sosyal yozlaşmanın Afrika halklarının durumu ile benzer olduğunu belirtmektedir. Milletlerin atâlet dönemleri yaşamalarının nedenleri üzerinde durarak her türlü milliyetçilik ve asabiyet düşüncesinin dinde ayrılığa sebep olmaması için üstünlüğü ilim ve takvada aramanın gerekliliğini vurgulamaktadır. Elde edilen temel sonuçlara göre Hararî, yöntemi açısından çağdaşı modernist müfessirlerin aksine klasik Kur’ân yorumlarını benimseyen bir üslûp tercih etmiştir. Nitekim müfessir, Oromo halklarının toplumsal değişiminin temel nedenlerini dış faktörlerden ziyade cehâlet, atâlet, taklitçilik, asabiyet ve toplumsal yozlaşma gibi içsel krizler olarak tespit etmiştir. Buradan hareketle Hararî’nin tefsirindeki söz konusu yorumların değerlendirilmesi, Afrika coğrafyasında yaşanan toplumsal değişimin nedenlerinin ve sonuçlarının tespitine katkı sunabilmektedir.
Author: Şule Yüksel Arıcı
Institution: Izmir Kâtip Çelebi University
Language: Turkish
Subfield: Religious studies
Field: Arts and Humanities
Domain: Social Sciences
Open Access status: diamond
OpenAlex ID: W7166661743