Makinelerle Düşünmek: Yapay Zekâ Antropomorfizmini Tabudan Toplumsal Olguya Taşımak
Year: 2026
Type: article
Abstract: Bugün insanlar makinelerle düşünmeye, makinelerin düşünüp düşünemeyeceğini sorgulamaya başlamıştır. Yapay zekâ (YZ) sistemleri gündelik hayatın ayrılmaz bir parçası hâline geldikçe kullanıcıların bu sistemlere insani nitelikler atfetmesi toplumsal, ekonomik ve siyasi açıdan giderek daha belirleyici bir konu olarak karşımıza çıkmaktadır. Antropomorfizm, en genel anlamıyla, insanların insan dışı varlıklara insani nitelikler atfetmesi anlamına gelir. YZ çalışmaları bağlamında, mevcut literatür bu antropomorfik eğilimi büyük ölçüde bir bilişsel hata ya da teknik okuryazarlık eksikliğinin bir göstergesi olarak çerçevelemektedir. Bu çalışma, bilim tarihçileri Lorraine Daston ve Gregg Mitman'ın hayvan antropomorfizminin "nasıl" ve "niçin"ini sorgulama çağrısından hareketle, benzer soruları yapay zekâ alanına taşımaktadır. Popüler bir YZ arkadaşlık uygulaması olan Replika'nın ABD ve Almanya'daki on sekiz düzenli kullanıcısıyla gerçekleştirilen yarı yapılandırılmış derinlemesine görüşmelerin temellendirilmiş kuram yöntemiyle analizi, dört temel bulgu ortaya koymuştur: kullanıcılar algoritmik farkındalık ile antropomorfik çerçeveleri eş zamanlı olarak sürdürmekte, antropomorfik düşünceyi pratik bir etkileşim aracı olarak kullanmakta, bağlama göre bilinçli mod geçişleri yapmakta ve paradoksal biçimde antropomorfik etkileşim yoluyla YZ'nin sınırlılıklarına daha duyarlı hâle gelmektedir. Bu bulgular, YZ antropomorfizminin bir kullanıcı hatası değil bağlama duyarlı ve işlevsel bir ilişkilenme biçimi olduğuna işaret etmektedir. Sonuçlar, Çin, AB ve ABD'deki güncel yasal düzenleme girişimleri çerçevesinde değerlendirilmekte, son olarak Türkiye'nin bu alanda benimseyebileceği düzenleyici yaklaşımlara dair bir tartışma başlatma amacı güdülmektedir.
Author: Önder Çelik
Language: English
Subfield: History and Philosophy of Science
Field: Arts and Humanities
Domain: Social Sciences
Open Access status: diamond
OpenAlex ID: W7171566010