Analysis of the Courtyard-Based Spatial Layout System in Qajar-Era Houses (Case Study: Houses of Tehran in the Qajar Period)
Year: 2025
Type: article
Abstract: چیدمان درونگرا حول فضای حیاط از نظامهای معماری خانههای ایرانی است؛ نظامی که علاوه بر پاسخگویی به نیازهای اقلیمی و عملکردی، بازتابدهنده ارزشهای فرهنگی و اجتماعی در جامعه ایرانی بوده است. مسئله اصلی پژوهش حاضر، فقدان تحلیلهای نظاممند درباره «هندسه چیدمان فضایی» در این خانهها و نقش «حیاط» به عنوان عنصر مرکزی سامان فضایی است. امروزه تعداد کمی از خانههای حیاط مرکزی برای مطالعه باقی مانده است که عموما متعلق به دوره قاجار است. این پژوهش با هدف شناسایی الگوهای فضایی، منطق سازماندهی درونگرا، و تبیین جایگاه حیاط در ساختار فضایی خانههای تاریخی تهران انجام شده است. روش تحقیق از نوع کیفی – تاریخی – توصیفی – تحلیلی است و دادهها از دو طریق میدانی و اسنادی گردآوری شدهاند. جامعه پژوهش شامل خانههای باقیمانده از دوره قاجار در بافت تاریخی تهران است. از میان آنها ۶ خانه به روش نمونهگیری هدفمند انتخاب شد که معیارهایی همچون تعلق به دوره قاجار، حفظ ساختار فضایی، در اختیار بودن اسناد معتبر و برخورداری از سازمان فضایی درونگرا داشتند. تحلیل دادهها نیز از طریق سه رویکرد مکمل شامل؛ تحلیل فضایی، تحلیل هندسی و تحلیل تطبیقی نمونهها انجام گرفت. یافتهها نشان میدهد که در تمامی نمونهها، «حیاط» عنصر مرکزی و سازماندهنده فضاست. این ساختار نهتنها پاسخگوی نیازهای اقلیمی همچون نورگیری و تهویه بوده، بلکه نظمهای فرهنگی و اجتماعی دوران قاجار—مانند سلسلهمراتب فضایی، حفظ حریم خصوصی، تفکیک جنسیتی و تمایز اندرونی/بیرونی—را بازتاب میدهد. الگوهای مشترکی نظیر محور تقارن، توالی ورودیها از فضای عمومی به نیمهعمومی و خصوصی، شکلگیری ایوانها در جبهه جنوبی یا روبهحیاط، و استفاده از هندسه منظم در سازمان پلان مشاهده شد. نتایج نشان میدهد که هندسه چیدمان فضایی در خانههای قاجار، پیوندی هوشمندانه میان اقلیم، فرهنگ و نیازهای اجتماعی ایجاد کرده و میتواند الگویی الهامبخش برای معماری معاصر ایران در مسیر احیای هویت فضایی و طراحی پایدار باشد.
Source: مجله حکمرانی و شهر هوشمند
Language: Persian
Subfield: Archeology (arts and humanities)
Field: Arts and Humanities
Domain: Social Sciences
Open Access status: diamond
OpenAlex ID: W7219932643
