Müteşebbis İdare ve Belediye Şirketleri: Sayıştay Raporları Işığında Eleştirel Bir Verimlilik Değerlendirmesi
Year: 2026
Type: conference-paper
Abstract: Öz Belediyeler tarafından kurulan veya iştirak edilen şirketler, mahallî kamu hizmetlerinin görülmesinde giderek daha merkezî bir araç haline gelmiştir. Bu gelişme, idarenin sadece klâsik örgütlenme ve faaliyet biçimleri üzerinden değil, ekonomik alanda özel hukuk araçlarıyla faaliyet gösteren bir 'müteşebbis idare' kimliği üzerinden de incelenmesini gerekli kılmaktadır. Belediye şirketlerinin kurulması, çoğu zaman mahallî kamu hizmetlerinin daha esnek usuller izlenerek hızlı ve verimli biçimde yerine getirilmesi gerekçesine dayandırılmaktadır. Bu yaklaşım, mahallî idarelerin himâyesinde şirketleşmenin klâsik idarî örgütlenmeyle mukayese edildiğinde daha etkin bir hizmet sunumu sağlayacağı varsayımını içermektedir. Ne var ki, bu varsayımın ne ölçüde karşılık bulduğu somut denetim bulguları ışığında ayrıca değerlendirilmelidir. Bu çalışma, belediye şirketlerinin her durumda verimlilik ve etkinlik sağlayan araçlar olarak kabul edilip edilemeyeceğini somut denetim bulgularına dayanarak değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Bu kapsamda, İstanbul Büyükşehir Belediyesinin doğrudan veya dolaylı olarak sermaye sahibi olduğu on beş farklı iştirake ilişkin 2022-2024 dönemini kapsayan Sayıştay denetim raporları ampirik veri kaynağı olarak esas alınmaktadır. Çalışma, bu raporların doğrudan bir "verimlilik endeksi" sunmadığı kabulünden hareket etmekte; buna karşılık, belediye şirketi modeline ilişkin verimlilik iddiasını sınamaya elverişli, tekrar eden ve karşılaştırılabilir bulgular içerdiğini ortaya koymaktadır. Raporlardan türetilen bulgular dört ana eksende sınıflandırılmaktadır: şirketleşmenin belediye bütçesi üzerindeki mali etkileri; hesap verebilirlik ve mali saydamlık; kapalı iştirak ilişkileri ve bunların doğurduğu rekabet riski; ihale rejimi ve hukukî dayanak etrafında ortaya çıkan problemler. Yapılan karşılaştırmalı incelemeye göre, çok sayıda şirkette kârlılık ile malî sürdürülebilirliğin birbirinden ayrışabildiği görülmektedir. Birçok şirketin bütçesinde çalışanların kıdem tazminatı karşılıklarının mevcut olmaması, tahsil edilemeyen alacakların bütçe içindeki negatif etkisi, faiz ve gecikme maliyetleri ile çeşitli borçlar, belirli bir dönem içindeki kârlılığın tek başına verimlilik göstergesi olarak kabul edilmesini güçleştirmektedir. Bu bakımdan çalışmanın temel ampirik sonuçlarından biri, şirketlerin malî raporlarındaki kârlılık verilerinin, gerçekte verimlilikle eşdeğer olmadığına ilişkindir. İkinci olarak, dava ve kıdem karşılıkları, amortisman ve envanter kayıtları, muhasebe güvenilirliği ve iç kontrol mekanizmaları bakımından birçok şirkette tekrar eden bulgular, malî şeffaflık ve kurumsal hesap verebilirliğin yapısal olarak zorlandığını göstermektedir. Özellikle bazı şirketlerde muhasebe kayıtlarının izlenebilirliği ve değiştirilemezliği bakımından ortaya çıkan problemler, belediye şirketi modelinde şeffaflığın sadece finansal verilerin açıklanmasıyla sınırlı tutulamayacağını; bu verilerin güvenilir, denetlenebilir ve gerçeği yansıtır nitelikte olması gerektiğini ortaya koymaktadır. Üçüncü olarak, iştirakler arası doğrudan hizmet ve personel alımı, bazı mal ve hizmetlerde iştirak veya belediye personeline tanınan imtiyazlar ve bunların yol açtığı ilâve maliyetler, belediye şirketlerinin açık piyasa yaklaşımı içinde tamamen bağımsız aktörler olmadığını göstermektedir. Bu bulgular, rekabet hukuku yönünden incelendiğinde, klâsik anlamda doğrudan bir piyasa bozucu etkiyi her durumda ispatlamamakla birlikte kapalı bir iştirak ekosistemi ve buna bağlı rekabet riski bakımından dikkat çekici bir örüntü ortaya koymaktadır. Son olarak, 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu'nun 3(g) maddesinde düzenlenen istisna rejiminin suiistimal edildiği örnekler, doğrudan temin uygulamaları, süreklilik arz eden bazı alımların yazılı sözleşme olmaksızın yürütülmesi, belediye meclisi onayı dışında gerçekleştirilen finansal işlemler ile taşınmaz, ruhsat ve tasarruf yetkisine ilişkin bulgular; şirketleşmenin kamu hukuku rejiminin tümüyle dışında kalmadığını, ancak bu rejimin çevresinde denetimi zayıflatan hukukî gri alanlar oluşturabildiğini göstermektedir. Sonuç olarak çalışma, belediye şirketlerinin her durumda verimlilik ve etkinlik sağlayan araçlar olarak görülemeyeceğini; karşılaştırmalı veri setinde önemli sayıda örnekte ertelenmiş mali yükler, zayıflayan hesap verebilirlik, kapalı iştirak ilişkileri ve ihale – kamu hukuku disiplininde aşınma risklerinin ortaya çıktığını ileri sürmektedir. Bu sebeple şirketleşmenin, mahallî kamu hizmetlerinin temin edilmesinde kendiliğinden üstün veya verimli bir örgütlenme modeli olarak değil; her somut hizmet alanı bakımından gerekliliği, mali sürdürülebilirliği, hesap verebilirliği ve hukukî denetlenebilirliği ayrıca sınanması gereken bir araç olarak değerlendirilmesi gerektiği savunulmaktadır. Abstract Companies established by or participated in by municipalities have become increasingly central instruments in the provision of local public services. This development requires public administration to be examined not only through its classical forms of organisation and activity, but also through the identity of an "entrepreneurial administration" operating in the economic sphere by means of private-law instruments. The establishment of municipal companies is commonly justified on the grounds that local public services can thereby be delivered more flexibly, rapidly, and efficiently. This approach rests on the assumption that corporatisation under the auspices of local authorities may provide a more effective model of service delivery than classical administrative organisation. The extent to which this assumption is borne out in practice, however, must be assessed in the light of concrete audit findings. This study aims to assess, on the basis of concrete audit findings, whether municipal companies can in all circumstances be regarded as instruments that ensure efficiency and effectiveness. To this end, it takes as its empirical basis the Turkish Court of Accounts audit reports covering the period 2022–2024 concerning fifteen companies in which the Istanbul Metropolitan Municipality holds, directly or indirectly, an equity interest. The study proceeds from the premise that these reports do not provide a direct "efficiency index"; nevertheless, they contain recurring and comparable findings that make it possible to test the efficiency claims associated with the municipal company model. The findings derived from the reports are classified under four main analytical headings: the financial effects of corporatisation on the municipal budget; accountability and financial transparency; closed intra-affiliate relations and the competition risks arising therefrom; and problems relating to the procurement regime and legal basis. The comparative analysis indicates that, in a considerable number of companies, profitability and financial sustainability may diverge. The absence of provisions for employees' severance liabilities in the accounts of many companies, the negative impact of uncollected receivables, interest and delay costs, and various outstanding liabilities make it difficult to regard profitability over a particular accounting period as a sufficient indicator of efficiency. One of the study's principal empirical findings is therefore that profitability figures reported in company financial statements are not necessarily equivalent to actual efficiency. Second, recurring findings concerning litigation and severance provisions, depreciation and inventory records, the reliability of accounting information, and internal control mechanisms suggest that financial transparency and institutional accountability are subject to structural pressures in many of the companies examined. In particular, problems concerning the traceability and immutability of accounting records in certain companies demonstrate that transparency in the municipal company model cannot be reduced merely to the disclosure of financial information; such information must also be reliable, auditable, and capable of accurately reflecting the underlying financial position. Third, direct procurement of services and personnel among municipal affiliates, privileges granted to affiliate or municipal personnel in relation to certain goods and services, and the additional costs generated by such practices indicate that municipal companies do not operate as fully independent actors within an open-market framework. From a competition-law perspective, these findings do not in every instance establish a direct distortion of the market in the classical sense. They nevertheless reveal a noteworthy pattern in terms of a closed intra-affiliate ecosystem and the competition risks associated with it. Finally, instances involving the misuse of the exemption regime provided for in Article 3(g) of Public Procurement Law No. 4734, direct procurement practices, the performance of certain recurring procurements without written contracts, financial transactions carried out without municipal council approval, and findings concerning immovable property, licences, and authority to dispose of assets indicate that corporatisation does not place municipal companies entirely outside the realm of public law. It may, however, create legal grey areas around that regime in which the effectiveness of public oversight is weakened. The study concludes that municipal companies cannot in all circumstances be regarded as instruments that inherently ensure efficiency and effectiveness. Rather, the comparative dataset reveals, in a significant number of cases, risks associated with deferred financial burdens, weakened accountability, closed intra-affiliate relations, and erosion of procurement and public-law discipline. It is therefore argued that corporatisation should not be treated as an inherently superior or efficient organisational model for the provision of local public services, but rather as an instrument whose necessity, financial sustainability, accountability, and legal rev
Author: Kalanyuva, Eren
Institution: Istanbul University
Language: Turkish
Subfield: Public Administration
Field: Social Sciences
Domain: Social Sciences
Open Access status: green
OpenAlex ID: W7224109528
