Year: 2026
Type: dissertation
Abstract: inspirujące prowadzenie, życzliwość oraz wsparcie.Szczególnie wiele zawdzięczam latom intelektualnie bogatego dialogu, a także cierpliwości i wnikliwości, które towarzyszyły kolejnym etapom powstawania tej pracy.Możliwość pracy pod opieką Pana Profesora była dla mnie zaszczytem i przywilejem.Słowa wdzięczności kieruję również do mojej rodziny -za pierwszą lekcję wspólnotowości, duchową obecność oraz stworzenie przestrzeni, w której nauka miała sens.Dziękuję także moim drogim przyjaciołom, Magdzie i Maksowi, za uważne rozmowy oraz nieustającą życzliwość.Z szacunkiem myślę o moich przyjaciołach z Wydziału, w szczególności o Aleksandrze Wasielewskiej, Michale Wyrwie, Macieju Rasiu i Marcinie Jukiewiczu.Wasze towarzyszenie -zarówno intelektualne, jak i ludzkie -było dla mnie niezwykle ważne.Szczególne podziękowania kieruję również do wszystkich uczestników seminarium kognitywistycznego Zakładu Logiki i Kognitywistyki.Dziękuję za współtworzenie przestrzeni dialogu i krytycznej refleksji, a także za uwagi i sugestie, które wpłynęły na ostateczny kształt tej pracy. StreszczenieCelem pracy jest ukazanie biologicznych, społecznych, kulturowych oraz poznawczych uwarunkowań współkształtujących rozwój gatunku ludzkiego w perspektywie historycznej i współczesnej.Wychodzę z perspektywy poznawczej, rozumianej jako rama analityczna umożliwiająca badanie relacji między strukturą poznawczą człowieka a przemianami jego ewolucji i rozwoju cywilizacyjnego.Punktem wyjścia jest odwołanie się do klasycznych ujęć archeologicznych i historycznych (od epoki kamienia do średniowiecza), które prowadzą do wyodrębnienia trzech czynników: biologicznego, społecznego i kulturowego.Model trójczynnikowy [3F] okazuje się adekwatny do opisu długiego trwania ludzkich społeczności, lecz nie wyjaśnia w pełni przemian nowożytnych i współczesnych, w których coraz wyraźniej ujawnia się znaczenie procesów poznawczych.W związku z tym proponuję jego rozwinięcie do postaci modelu czteroczynnikowego [4F].Model [4F] obejmuje czynnik biologiczny [B], społeczny [S], kulturowy [K] oraz poznawczy [P], rozumiane jako agregaty określonych elementów składowych.Wprowadzenie czynnika poznawczego jako odrębnego wymiaru systemowego pozwala uchwycić jego udział w organizowaniu relacji między pozostałymi czynnikami oraz w kształtowaniu kierunku przemian cywilizacyjnych.W celu uzasadnienia tego stanowiska analizuję powiązania czynnika poznawczego z trzema pozostałymi.Punktem wyjścia jest określenie ich statusu, co umożliwia następnie ukazanie wzajemnych relacji w ujęciu modelowym.W pracy przedstawiam dziesięć powiązań międzyczynnikowych, obejmujących sześć ujęć dualnych oraz cztery triadyczne.W zakresie relacji dwuczynnikowych omawiam: relacje [B-S] w ujęciu socjobiologicznym Edwarda O. Wilsona; relacje [S-K] w socjologii figuracyjnej Norberta Eliasa oraz koncepcji "międzyludzkiego" Witolda Gombrowicza; relacje [K-P] w teorii memetycznej Richarda Dawkinsa; relacje [P-B] w operacyjnym ujęciu myślenia Alana Turinga; relacje [B-K] w teorii altruizmu odwzajemnionego Roberta Triversa oraz relacje [S-P] w koncepcji inteligencji społecznej Nicholasa Humphrey'a.Ujęcia triadyczne analizuję na przykładzie konstrukcji i dziedziczenia niszy kulturowej Kevina Lalanda [B-S-K], teorii intencjonalności współdzielonej Michaela Tomasello [S-K-P], koncepcji gregoriańskiej Daniela Dennetta [K-P-B] oraz ewolucyjnej teorii samotności Johna Cacioppo [P-B-S].Przeprowadzone analizy prowadzą do wniosku, że we współczesnym rozumieniu rozwoju cywilizacji szczególne znaczenie zyskuje czynnik poznawczy.Nie tylko uczestniczy on w kształtowaniu historii ludzkich społeczeństw, lecz również współdecyduje o tempie i kierunku przemian cywilizacyjnych.Jego rosnący wpływ znajduje wyraz w procesach charakterystycznych dla antropocenu, w których działalność poznawcza człowieka coraz silniej oddziałuje na biologiczne, społeczne i kulturowe warunki funkcjonowania cywilizacji.
Author: Dixa, Marta
Institution: Adam Mickiewicz University in Poznań
Language: Polish
Subfield: Cognitive Neuroscience
Field: Neuroscience
Domain: Life Sciences
Keywords: human cognition, cognitive evolution, cognitive development, cognitive science, history of cognition, cognitive archaeology, cognitive anthropology, cognitive linguistics, cognitive psychology, philosophy of mind, philosophy of science, epistemology, civilizational development, cognitive rigidity
Open Access status: green
OpenAlex ID: W7225279558
