Work

Biological, Social and Cultural Determinants of Human Cognition. A Cognitive Science Study

Year: 2026
Type: dissertation
Abstract: inspirujące prowadzenie, życzliwość oraz wsparcie.Szczególnie wiele zawdzięczam latom intelektualnie bogatego dialogu, a także cierpliwości i wnikliwości, które towarzyszyły kolejnym etapom powstawania tej pracy.Możliwość pracy pod opieką Pana Profesora była dla mnie zaszczytem i przywilejem.Słowa wdzięczności kieruję również do mojej rodziny -za pierwszą lekcję wspólnotowości, duchową obecność oraz stworzenie przestrzeni, w której nauka miała sens.Dziękuję także moim drogim przyjaciołom, Magdzie i Maksowi, za uważne rozmowy oraz nieustającą życzliwość.Z szacunkiem myślę o moich przyjaciołach z Wydziału, w szczególności o Aleksandrze Wasielewskiej, Michale Wyrwie, Macieju Rasiu i Marcinie Jukiewiczu.Wasze towarzyszenie -zarówno intelektualne, jak i ludzkie -było dla mnie niezwykle ważne.Szczególne podziękowania kieruję również do wszystkich uczestników seminarium kognitywistycznego Zakładu Logiki i Kognitywistyki.Dziękuję za współtworzenie przestrzeni dialogu i krytycznej refleksji, a także za uwagi i sugestie, które wpłynęły na ostateczny kształt tej pracy. StreszczenieCelem pracy jest ukazanie biologicznych, społecznych, kulturowych oraz poznawczych uwarunkowań współkształtujących rozwój gatunku ludzkiego w perspektywie historycznej i współczesnej.Wychodzę z perspektywy poznawczej, rozumianej jako rama analityczna umożliwiająca badanie relacji między strukturą poznawczą człowieka a przemianami jego ewolucji i rozwoju cywilizacyjnego.Punktem wyjścia jest odwołanie się do klasycznych ujęć archeologicznych i historycznych (od epoki kamienia do średniowiecza), które prowadzą do wyodrębnienia trzech czynników: biologicznego, społecznego i kulturowego.Model trójczynnikowy [3F] okazuje się adekwatny do opisu długiego trwania ludzkich społeczności, lecz nie wyjaśnia w pełni przemian nowożytnych i współczesnych, w których coraz wyraźniej ujawnia się znaczenie procesów poznawczych.W związku z tym proponuję jego rozwinięcie do postaci modelu czteroczynnikowego [4F].Model [4F] obejmuje czynnik biologiczny [B], społeczny [S], kulturowy [K] oraz poznawczy [P], rozumiane jako agregaty określonych elementów składowych.Wprowadzenie czynnika poznawczego jako odrębnego wymiaru systemowego pozwala uchwycić jego udział w organizowaniu relacji między pozostałymi czynnikami oraz w kształtowaniu kierunku przemian cywilizacyjnych.W celu uzasadnienia tego stanowiska analizuję powiązania czynnika poznawczego z trzema pozostałymi.Punktem wyjścia jest określenie ich statusu, co umożliwia następnie ukazanie wzajemnych relacji w ujęciu modelowym.W pracy przedstawiam dziesięć powiązań międzyczynnikowych, obejmujących sześć ujęć dualnych oraz cztery triadyczne.W zakresie relacji dwuczynnikowych omawiam: relacje [B-S] w ujęciu socjobiologicznym Edwarda O. Wilsona; relacje [S-K] w socjologii figuracyjnej Norberta Eliasa oraz koncepcji "międzyludzkiego" Witolda Gombrowicza; relacje [K-P] w teorii memetycznej Richarda Dawkinsa; relacje [P-B] w operacyjnym ujęciu myślenia Alana Turinga; relacje [B-K] w teorii altruizmu odwzajemnionego Roberta Triversa oraz relacje [S-P] w koncepcji inteligencji społecznej Nicholasa Humphrey'a.Ujęcia triadyczne analizuję na przykładzie konstrukcji i dziedziczenia niszy kulturowej Kevina Lalanda [B-S-K], teorii intencjonalności współdzielonej Michaela Tomasello [S-K-P], koncepcji gregoriańskiej Daniela Dennetta [K-P-B] oraz ewolucyjnej teorii samotności Johna Cacioppo [P-B-S].Przeprowadzone analizy prowadzą do wniosku, że we współczesnym rozumieniu rozwoju cywilizacji szczególne znaczenie zyskuje czynnik poznawczy.Nie tylko uczestniczy on w kształtowaniu historii ludzkich społeczeństw, lecz również współdecyduje o tempie i kierunku przemian cywilizacyjnych.Jego rosnący wpływ znajduje wyraz w procesach charakterystycznych dla antropocenu, w których działalność poznawcza człowieka coraz silniej oddziałuje na biologiczne, społeczne i kulturowe warunki funkcjonowania cywilizacji.
Author: Dixa, Marta
Language: Polish
Open Access status: green
OpenAlex ID: W7225279558
Cites: 120
Cited by:
Related to: 10