Work

Didactic Possibilities of Activating Primary School Pupils' Cognitive Processes in Literacy Reading Lessons

Year: 2026
Type: article
Abstract: The article examines the didactic potential of literacy and reading lessons in the primary grades for activating pupils' cognitive processes - perception, attention, memory, thinking, imagination and speech. Drawing on cultural-historical, constructivist and cognitive approaches to learning, the study systematises techniques that turn early reading from a mechanical decoding routine into an active, meaning-making activity. A set of didactic conditions is proposed, including problem-based questioning, sound-letter modelling, predictive reading, visual organisers and reflective dialogue. The scientific novelty of the research lies in a classification that links each cognitive process with specific literacy-lesson techniques and in a five-stage cyclic model of cognitive activation within a single lesson. The results of a pedagogical experiment with second-grade pupils suggest that the systematic use of these techniques yields noticeable gains in reading comprehension, stability of attention and verbal reasoning compared with conventional instruction. The author concludes that early reading becomes a genuine cognitive activity only when technical reading work is consistently combined with discussion of meaning and reflection. The proposed model can be adapted to any primer and used in pre-service and in-service teacher training. RU В статье рассматриваются дидактические возможности уроков обучения грамоте и чтению в начальных классах для активизации познавательных процессов учащихся - восприятия, внимания, памяти, мышления, воображения и речи. Опираясь на культурно-исторический, конструктивистский и когнитивный подходы к обучению, автор систематизирует приёмы, превращающие начальное чтение из механического декодирования в активную смыслопорождающую деятельность. Предложен комплекс дидактических условий, включающий проблемные вопросы, звуко-буквенное моделирование, чтение с прогнозированием, визуальные организаторы и рефлексивный диалог. Научная новизна исследования состоит в классификации, соотносящей каждый познавательный процесс с конкретными приёмами урока грамоты, и в пятиэтапной циклической модели познавательной активизации в рамках одного урока. Результаты педагогического эксперимента со второклассниками свидетельствуют о том, что систематическое применение данных приёмов обеспечивает заметный прирост понимания прочитанного, устойчивости внимания и словесно-логического мышления по сравнению с традиционным обучением. Автор приходит к выводу, что начальное чтение становится подлинной познавательной деятельностью лишь при последовательном сочетании технической работы над чтением с обсуждением смысла и рефлексией. Предложенная модель может быть адаптирована к любому букварю и использована в подготовке и повышении квалификации учителей. UZ Maqolada boşlanğiç sinflarda savod örgatiş va öqiş darslarining öquvçilar biliş jarayonlari - idrok, diqqat, xotira, tafakkur, tasavvur va nutqni faollaştirişdagi didaktik imkoniyatlari tahlil qilinadi. Madaniy-tarixiy, konstruktivistik va kognitiv yondaşuvlarga tayangan holda dastlabki öqişni mexanik harf tanişdan faol, ma'no yaratuvçi faoliyatga aylantiruvçi usullar tizimlaştirilgan. Muammoli savollar qöyiş, tovuş-harf modellaştiriş, başoratli öqiş, vizual taşkilotçilar va refleksiv muloqotni öz içiga olgan didaktik şart-şaroitlar majmui taklif etiladi. Tadqiqotning ilmiy yangiligi har bir biliş jarayonini savod darsining aniq usullari bilan boğlovçi tasnif hamda bitta dars doirasida biliş faolligini oşirişning beş bosqiçli siklik modeli işlab çiqilganligida namoyon böladi. Ikkinçi sinf öquvçilari bilan ötkazilgan pedagogik tajriba natijalari uşbu usullar tizimli qöllanilganda an'anaviy ta'limga nisbatan matnni tuşuniş, diqqat barqarorligi va oğzaki-mantiqiy fikrlaşda sezilarli ösiş kuzatilişini körsatdi. Muallif texnik öqiş işi ma'no ustidagi muhokama va refleksiya bilan izçil uyğunlaştirilgandagina dastlabki öqiş haqiqiy biliş faoliyatiga aylanadi, degan xulosaga keladi. Taklif etilgan modelni istalgan alifbo darsligiga moslaştiriş hamda bölajak va amaldagi öqituvçilarni tayyorlaşda qöllaş mumkin. Kalit sözlar: savod örgatiş, öqiş darslari, boşlanğiç ta'lim, biliş jarayonlari, biliş faolligi, didaktik şart-şaroitlar, matnni tuşunib öqiş, metakognitsiya.
Language: English
Field: Psychology
Open Access status: diamond
OpenAlex ID: W7225991474
FWCI:
Cites:
Cited by:
Related to: 10