Year: 2019
Type: article
Abstract: „Na ukoronowanej tarczy francuskiej nowożytnej dwudzielnej w słup; w polu prawym Orzeł Biały, w polu lewym Pogoń”. W ten lub zbliżony sposób większość wykształconych Polaków opisałaby herb Polski z czasów powstania listopadowego. Obszerniejszych informacji na temat tego znaku nie przekazuje również literatura przedmiotu. W większości prac dotyczących powstania listopadowego nacisk położono głównie na działaniach zbrojnych, na plan dalszy odsuwając kwestie symboli narodowych. Heraldycy zaś, skupiając się raczej na czasach wolnej Polski, nie interesowali się w sposób wystarczający sprawami związanymi z heraldyką niesuwerennych tworów będących jedynie namiastką polskiej państwowości. Poważniejsze studia na ten temat prowadzili jedynie Stefan K. Kuczyński i Władysław Terlecki. Tego drugiego interesowały głównie monety bite w trakcie powstania w mennicy warszawskiej. Na ich awersie znajdował się jednakże herb państwowy. Niezadowalający jest, niestety, również stan zachowania materiałów źródłowych. Wiele archiwaliów zostało bezpowrotnie zniszczonych w trakcie drugiej wojny światowej. Na szczęście dysponujemy dość bogatym materiałem ikonograficznym w postaci monet, banknotów i pieczęci. Dzięki pracy przy projekcie „Orzeł Biały. Materiały do dziejów herbu państwa polskiego (1815–2015)” miałem okazję bliżej przyjrzeć się zachowanemu materiałowi i ustalić kilka istotnych faktów dla historii orła wykorzystywanego w powstaniu listopadowym. po nocy listopadowej herb królestwa polskiego wyobrażający orła białego na płaszczu heraldycznym, położonym na dwugłowym orle carskim, stracił rację bytu ze względu na zmianę realiów politycznych. Wobec tego już w grudniu 1830 r. władze powstańcze zaczęły umieszczać w przestrzeni symbolicznej zarezerwowanej dla herbu państwowego (budynki, wyobrażenia napieczętne) orła białego w koronie. Znak ten nie został jednak wprowadzony na stemple monetarne, na których ciągle widniał stary herb i portret Aleksandra I otoczony legendą wskazującą na pana menniczego — cara Rosji i króla polskiego Mikołaja I. Wobec faktu zdetronizowania 25 stycznia 1831 r. Mikołaja I jako króla polskiego należało dostosować przestrzeń symboliczną do nowych realiów, dlatego kwestia herbu państwowego stała się aktualna. Zadanie projektu nowych stempli monetarnych, a co za tym idzie herbu państwa sejm (najwyższa władza w zbuntowanej Polsce) powierzył Rządowi Narodowemu. W artykule dokładnie omówiono kolejne etapy tworzenia znaku, które doprowadziły do wydania 19 lutego 1831 r. postanowień w sprawie zmiany wzoru pieczęci i stempli monetarnych. Po upadku powstania władze rosyjskie nakazały zaprzestać używania tego znaku. Jako herb ostatniej wolnej Polski zdobył on olbrzymią popularność zarówno w kręgach emigracyjnych, jak i w kolejnych zrywach niepodległościowych. Po odzyskaniu niepodległości inspiracji w tworzeniu nowego herbu poszukiwano w czasach wolnej Polski. Materiał źródłowy przynosiło więc panowanie Stanisława Augusta Poniatowskiego i właśnie powstanie listopadowe.
Author: Grzegorz Trafalski
Language: Polish
Subfield: Sociology and Political Science
Field: Social Sciences
Domain: Social Sciences
Open Access status: bronze
OpenAlex ID: W4312936765
