Bir Lehçeler Arası Poetik Aktarma Örneği: Halil Rıza Ulutürk’ün Azerbaycan Türkçesine Aktardığı Kutadgu Bilig
Year: 2026
Type: article
Abstract: Türk dilinin ve Türk edebiyatının en önemli eserlerinden biri olan Kutadgu Bilig, günümüze kadar birçok Türk lehçesine aktarılmıştır. Bu aktarma metinlerinden bazılarında Yusuf Has Hacip’in oluşturduğu yapı, içerik ve anlam korunmaya çalışılmıştır. Aktarmaların bazıları ise şairler tarafından gerçekleştirilmiş ve bu tür örneklerde Kutadgu Bilig’in edebî yönü de göz önünde tutularak poetik bir tutum sergilenmiştir. Bu aktarmalardan biri de Azerbaycan’ın ünlü şairlerinden Halil Rıza Ulutürk’e aittir. Halil Rıza Ulutürk, ölmeden kısa bir süre önce Kutadgu Bilig’in tamamını poetik tarzda Azerbaycan Türkçesine aktarmıştır. Edebî eserin orijinali aruz ölçüsüyle yazılmış olsa da Halil Rıza Ulutürk bu aktarmayı 11’li hece ölçüsünün 6+5 kalıbına bağlı kalarak yapmıştır. Bu çalışmada öncelikle çeviri ve aktarma kavramları üzerinde durulmuş ve Türkiye’deki çalışmalarda bu kavramların ele alınışındaki farklılıklara yer verilmiştir. Daha sonra Kutadgu Bilig’in Azerbaycan’da araştırılmasının tarihine göz atılmıştır. Ardından Kutadgu Bilig’in “Tanrı Övgüsü”ne ayrılan 33 beyitlik ilk bölümünün Halil Rıza Ulutürk tarafından Azerbaycan Türkçesine yapılan poetik aktarması ele alınmıştır. Ulutürk’ün bu 33 beyitlik kısımda tercih ettiği kelimeler, orijinal metinle benzeşen ya da farklılaşan özellikler ve bunların sebepleri üzerinde durulmuştur. Türkçenin tarihî kollarından Karahanlı Türkçesi ile yazılmış bir metnin Türkçenin çağdaş kollarından biri olan Azerbaycan Türkçesine aktarılması esnasında Türkçenin ifade vasıtalarındaki devamlılığa ve Azerbaycan Türkçesine özgü yeni ifade vasıtalarına dikkat çekilmiştir. Bunlara ek olarak, Halil Rıza Ulutürk’ün şairlik vasfının aktarma metnine yansıyan tarafları ve bunun aktarmaya kattığı zenginlikten bahsedilmiştir. Sonuç olarak bu aktarma metni temel olarak başka bir edebî metne bağlı olarak üretilmiş olsa da Halil Rıza Ulutürk’ün aktarma metninde yer alan özelliklerin bu aktarmayı başlı başına bir edebî eser olarak ele almayı gerektirecek nitelikte olduğu fikrine varılmıştır.
Source: SÖYLEM Filoloji Dergisi
Author: Orhan Baldane
Institution: Pamukkale University
Language: Turkish
Subfield: Literature and Literary Theory
Field: Arts and Humanities
Domain: Social Sciences
Open Access status: diamond
OpenAlex ID: W7165838245