Year: 2026
Type: article
Abstract: İslamiyet’in etkisi altında şekillenen geniş kültür ve medeniyet havzasının en önemli kollarından birini Türk-İslam edebiyatı oluşturmaktadır. Bu havzayı besleyen ana kaynaklardan biri hiç şüphesiz Hz. Peygamber ve güzide ashabını konu alan edebî metinlerdir. Bu meyanda edebiyatımızda kendine has bir tür olarak ortaya çıkan çehâr-yâr metinleri ise Hz. Peygamber konulu edebî metinlerden sonra sanatçıların eser verdiği en geniş alan olarak karşımıza çıkmaktadır. İslam’ın ilk dört halifesi olan Hz. Ebû Bekir, Hz. Ömer, Hz. Osman ve Hz. Ali’nin ahlaki özellikleri başta olmak üzere hilyeleri, savaşları, vecizeleri, İslam dünyasındaki yerleri, keramet ve menkabelerini konu alan çehâr-yâr metinleri, edebiyatımızın İslami döneminde meydana getirilen hemen hemen bütün eserlerinde kendisine yer bulmuştur. Dört halifeyi birlikte konu olan eserler olduğu gibi tek tek her halifenin hayatını ve vecizelerini anlatan müstakil eserler de görülmektedir. Bununla birlikte dîvân ve mesnevi gibi klasik manzum edebiyat geleneğimizin ana eserlerinde tevhit, münacat ve naattan sonra yer alan çehâr-yâr manzumeleri bazen her halife için birer beyitle bazen de -çalışmada görüleceği üzere- her halife için birkaç şiirin kaleme alındığı uzun manzumelerle kendini göstermektedir. Türk edebiyatında müstakil olmayıp bir dîvânın içinde yer alan çehâr-yâr manzumelerinin en hacimlilerinden biri de Şuhûdî Mehmed Efendi tarafından kaleme alınmıştır. XVI. yüzyılın sonu ile XVII. yüzyılın ilk çeyreğinde yaşayan, hayatının büyük bir bölümünü Babaeski’de bulunan Ali Paşa Camisi’nde vaizlikle geçiren Şuhûdî Mehmed Efendi, dönemin önemli Halvetî şeyhlerinden Yakûb Germiyânî’ye intisap etmiş ve onun halifesi olmuştur. Şuhûdî Mehmed Efendi, ömrünün sonuna kadar Babaeski’de vaizlik görevini sürdürmüş ve 1021/1612 yılında burada vefat etmiştir. Şairin bilinen tek eseri Dîvân’ı olup üç defterden oluşmaktadır. Birinci Defter Allah’ın varlığı, birliği, esmasın tecellileri ve kâinattaki tasarruflarının anlatıldığı şiirlerle münacatlardan oluşmaktadır. İkinci Defterde Hz. Peygamber’in naatları, çalışmanın konusunu teşkil eden Hulefâ-i Râşidîn methiyeleri ve mersiyeleri, Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin’i konu olan manzumeler ile birlikte bazı din büyüklerini öven şiirler bulunmaktadır. Üçüncü Defterde ise hurûf-ı hecaya göre tertip edilmiş gazeller yer almaktadır. Bu çalışmada öncelikle çehâr-yâr edebiyatına kısaca değinilecek, Türk edebiyatında kaleme alınan çehâr-yâr metinleri özelinde bir tasnifi yapılmaya çalışılacaktır. Daha sonrasında Çâr-yâr’ın müellifi Şuhûdî Mehmed Efendi’nin hayatı ve eserleri hakkında kısa bir değerlendirmede bulunulacaktır. Akabinde bir Dîvân ya da mesnevinin parçası olarak yazılan çehâr-yâr manzumelerinin tespit edilebildiği kadarıyla en hacimlileri arasında yer alan ve bu çalışmaya konu olan manzumelerin şekil ve muhteva özellikleri incelenecektir. Bu çalışmada, Şuhûdî Dîvânı’nın Bursa İnebey ve Selim Ağa Yazma Eserler Kütüphaneleri’nde bulunan nüshaları esas alınarak manzumelerin tenkitli metni oluşturulacak, metin analizi, edebî tahlil ve tarihî-dinî kaynaklarla karşılaştırma yöntemleri kullanılarak, Şuhûdî ve söz konusu şiirlerinin çehâr-yâr edebiyatı içerisindeki yeri ve önemi tespit edilmeye çalışılacaktır. Çalışmada söz konusu şiirlerin şekil ve muhteva incelemelerinde 359 beyitten oluşan 18 manzumenin tamamı ela alınırken Makale sınırlarını aşmama adına her halifenin ilk iki şiirinin metni verilecektir. Bununla birlikte Hulefâ-yı Râşidîn’in şiirlerde nasıl tavsif edildiği, hangi sıfatlarla anıldığı, hangi hususiyetlerinin öne çıkarıldığı, konu anlatılırken hangi sanatlardan yararlanıldığı ve diğer çehâr-yâr manzumelerinden ayrılan yönlerinin olup olmadığı gibi sorulara cevap aranacaktır. Bu çalışmayla birlikte çehâr-yâr silsilesinin yeni ve önemli bir halkası daha ilim âleminin istifadesine sunulacaktır.
Source: BEÜ İLAHİYAT FAKÜLTESİ DERGİSİ
Author: Gökhan Coşgun
Institution: Hitit Üniversitesi
Language: Turkish
Subfield: Literature and Literary Theory
Field: Arts and Humanities
Domain: Social Sciences
Open Access status: hybrid
OpenAlex ID: W7166691237