Year: 2026
Type: article
Abstract: Nübüvvet, İslâm’ın üç temel esasından biri olması hasebiyle her zaman önem taşıyan bir konudur. Bununla birlikte deizmin ilâhî dini reddetmesinin odağında vahiy/nübüvvet inkârının bulunması, bu esasın gerekliliğini ortaya koymayı daha da önemli hale getirmiştir. Binaenaleyh makalede Mâtürîdiyye’nin önemli âlimlerinin nübüvvetin gerekliliğine yönelik açıklamalarından istifade ederek bu esası inkâr eden deistlere cevap vermek amaçlanmıştır. Makale, Mâtürîdîliğin kurucusu Ebû Mansûr el-Mâtürîdî ile onun erken dönemdeki iki önemli takipçisi Ebü’l-Yüsr el-Pezdevî ve Ebü’l-Muîn en-Nesefî’nin konuyla ilgili görüşleriyle sınırlandırılmıştır. Makalede deizmin temel doktrini ve adı geçen Mâtürîdî âlimlerinin konuya ilişkin açıklamaları tasvirî olarak ortaya konulmuş ve mukayeseli olarak analiz edilmiştir. Makalenin özgün katkısı, Mâtürîdî’nin yanı sıra bu geleneğin iki mühim âliminin görüşlerinden de yararlanılarak deist görüşlerin yetersizliğinin ortaya konulmasıdır. Makalenin ilk bölümünde deizm, tanımı ve temel görüşleri çerçevesinde tanıtılmıştır. Konumuz açısından deizmi -diğer inkârcı akımlara nispetle- önemli kılan husus, deistlerin onu doğal din olarak görmesidir. Deistler doğal dini tek gerçek din, aklı da dinî hakikatin tek hakemi ve keşfedicisi olarak görmektedir. Doğal din, Aydınlanma düşüncesinin bir ideolojisi olarak gelişmiştir. Aydınlanma düşüncesi, her şeyde otorite olan dinden/Hıristiyanlık’tan kurtulmanın yollarını ararken, bu boşluğu kendisinin şekillendirdiği rasyonel bir dinle doldurmak istemiştir. İslâm tarihinde nübüvvet inkârcılığına karşı mühim aklî deliller ortaya koyan ilk âlimlerden biri, İmam Mâtürîdî’dir. Bu mezhebin önemli âlimlerinden Ebü’l Muîn en-Nesefî ve Ebü’l-Yüsr el-Pezdevî’nin de konuyla ilgili açıklamalarında deist iddialara karşı önemli cevaplar mevcuttur. Makalenin ikinci bölümünde bu âlimlerin insanların peygamberlere duyduğu ihtiyaca ilişkin açıklamalarına yer verilmiş ve deist iddialar açısından değerlendirilmiştir. Nübüvveti, Allah Teâlâ’nın hikmetinin bir gereği olarak temellendiren Mâtürîdiyye âlimleri, ortaya koydukları delillerle dinî ve dünyevî maslahatlar açısından aklın sınırlılığına, engellerine ve vahye olan ihtiyacına dikkat çekmişlerdir. Diğer bir ifadeyle nübüvveti, hem insanların dinî-dünyevî ihtiyaçlarının karşılanmasında hem de Allah’ın lütufkârlığının ispat edilmesinde bir gereklilik olarak görmüşlerdir. Deistlerin din anlayışında vahiy dışlanırken Mâtürîdîlik’te vahiy, aklın güzelliğini-çirkinliğini idrak ettiği hususlarda onu teyit eden, idrak edemediği meselelerde ise ona yol gösteren bir destekçi olup ikisi birlikte dinin delilidir. Deistlerin savunduğu doğal din ile Mâtürîdiyye âlimlerinin savunduğu İslâm dini arasındaki en temel farklardan biri, insanın yaratıcının emir ve yasaklarına muhatap olup olmadığı meselesidir. Doğal dinde böyle bir muhataplık/yükümlülük söz konusu olmadığından insan, yaratıcının kulu değildir. Mâtürîdî âlimlere göre ise Allah, her şeyi insanlar için, onları da kendisine kulluk için yaratmıştır. Deistler açısından vahyi reddetmenin bir tezahürü de dinin temel esaslarında meydana gelen dönüşümdür. Mesela deizmin kurucuları âhirete kesin olarak inanırken modern deistler mesele hakkında agnostik veya inkârcı bir tavır sergilemektedir. Deizmin âlemle ilgilenmeyen ulûhiyyet algısında Allah’ın hikmetini, hükümranlığını hatta tekliğini reddetme vardır. Zira akıl, her şeyin belirleyicisi ve hâkimi kılınarak âdeta ilâhlaştırılmış ve âlemi yaratmak hariç Allah’ın bütün tasarrufları ona havale edilmiştir. Hülasa deizm, insanı yaratıcısından ve O’nun rahmetinden uzaklaştıran, hayat ve ölümün gayesi hususunda insanın aklını/kalbini ikna edemeyen, akla kaldıramayacağı bir külfet yükleyerek ona haksızlık eden bir düşüncedir.
Source: Adıyaman İlahiyat Dergisi
Authors: Asıf Ağdağ, Hasan Gümüşoğlu
Institutions: Yalova University, Istanbul Medeniyet University
Language: Turkish
Subfield: Religious studies
Field: Arts and Humanities
Domain: Social Sciences
Open Access status: bronze
OpenAlex ID: W7166759487