वैदिकन्यायदर्शनानुसारं मोक्षस्वरूपम्
Year: 2026
Type: article
Abstract: अस्मिन् शोधपत्रे भारतीयदर्शनपरम्परायां, विशेषतः वैदिकन्यायदर्शनस्य दृष्ट्या मोक्षस्य स्वरूपं तस्य साधनानि च विस्तृतभावेन समीक्षितानि सन्ति। आलेखेऽस्मिन् याज्ञवल्क्य-गीता-चार्वाक-जैन-बौद्ध-सांख्य-योग-वैशेषिक-मीमांसा-अद्वैतवेदान्त-इत्यादिप्रमुखदर्शनानां मोक्षविषयकदृष्टिकोणस्य तुलनात्मकम् अध्ययनं प्रस्तुतम्। न्यायदर्शनानुसारं षोडशपदार्थानां तत्त्वज्ञानाद् अविद्यादि-मिथ्याज्ञानस्य, दोषाणां, प्रवृत्तेः, जन्मनश्च क्रमिकनाशे सति लभ्यमाना एकविंशतिविधदुःखानाम् आत्यन्तिकी निवृत्तिः (आत्यन्तिकदुःखाभावः) एव मोक्षः (अपवर्गः/निःश्रेयसम्) इति सुष्ठु प्रतिपादितम्। This research paper explores the concept and nature of Moksha (liberation/salvation) in Indian philosophy, with a special emphasis on the Vedic Nyaya school of thought. The paper presents a comprehensive comparative study of liberation across various philosophical systems, including Charvaka, Jainism, Buddhism, Samkhya, Yoga, Vaisheshika, Mimamsa, and Advaita Vedanta. According to Nyaya philosophy, liberation (Apavarga or Nishreyasa) is achieved through the true knowledge (Tattvajnana) of the sixteen categories (Padarthas), which progressively removes misapprehension (Mithyajnana), afflictions, activity, and rebirth, ultimately leading to the absolute and permanent cessation of the twenty-one forms of suffering (Atyantika Dukha-nivritti).
Author: Neupane, Dr. Chhabilal
Institution: Kameshwar Singh Darbhanga Sanskrit University
Language: Sanskrit
Topic: Indian and Buddhist Studies
Subfield: Religious studies
Field: Arts and Humanities
Domain: Social Sciences
Open Access status: green
OpenAlex ID: W7203464809