Year: 2026
Type: article
Abstract: İslam hukuk tarihi ve devlet yönetimi geleneği, hukukun statik bir normlar bütünü olmadığını, aksine değişen toplumsal şartlara uyum sağlayabilen dinamik bir yapıya sahip olduğunu göstermektedir. İslam kamu hukukunda şâri‘, hayatın her alanını ayrıntılı ve değişmez kurallarla düzenlememiş, bazı alanları bilinçli olarak boş bırakmış, “mubah alan” olarak nitelendirilen bu alanı düzenleme yetkisini beşerî faktöre devretmiştir. Siyâset-i şer‘iyye ve örfî hukuk bu yetkinin kullanım biçimlerindendir. Literatürde zaman zaman birbirinin yerine kullanılan, sınırları muğlaklaşan siyâset-i şer‘iyye ve örfî hukuk bu yetkinin kullanım biçimleri olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu çalışmada, Osmanlı hukuk sisteminde kurumsallaşan örfî hukuk ile İslam kamu hukukunun temel dinamiklerinden olan siyâset-i şer‘iyye kavramı arasındaki meşruiyet zeminleri, yetki sınırları ve işlevsel farklar nitel araştırma, literatür taraması ve mukayeseli analiz yöntemi ile incelenmektedir. Çalışmada ayrıca bu kavramlarla yakından ilişkili olan ancak daha az bilinen örfî ictihad mefhumuna da değinilerek, kavramlar arası ilişki daha net bir çerçeveye oturtulmuştur. Dört mezhebin yaklaşımları ve klasik fıkıh literatüründeki tanımlar ile Osmanlı’nın kanunname geleneği üzerinden örfî hukukun konumu karşılaştırmalı olarak analiz edilmiştir. Araştırma sonucunda, her iki kavramın da şeriatın bilinçli olarak bıraktığı boşlukları dolduran, kamu yararını (maslahat) önceleyen ve tüm ekollerin üzerinde birleştiği “şeriata uygunluk” meşruiyetine dayanan birbirini tamamlayıcı mekanizmalar olduğu tespit edilmiştir. Bununla birlikte her iki kavram yetkiyi kullanan özne ve kuralların sürekliliği bakımından ayrışmaktadır. Örfî hukuk padişahın iradesine bağlı ve devamlılığı halefin onayına muhtaç bir yasama faaliyeti iken, siyâset-i şer‘iyye hem sultanın hem de yetkili yargı mercilerinin somut olaylara özgü takdir yetkisini barındıran daha dinamik bir süreçtir. Sonuç olarak Osmanlı sisteminin eski Türk devlet geleneğinden gelen töre/yasa kültürü ile İslam hukukunun tanıdığı yasama yetkisini harmanlayarak oldukça özgün bir sentez oluşturduğu görülmektedir.
Author: Abdullah Sıtkı İlhan
Institution: Hitit Üniversitesi
Language: Turkish
Subfield: Sociology and Political Science
Field: Social Sciences
Domain: Social Sciences
Open Access status: diamond
OpenAlex ID: W7204128144