Britanya Kıbrısı’nda Mecelle’nin Kolonyal Yeniden Çerçevelenmesi (1878-1914): Çoklu Kaynak Düzeni, Mahkeme Teşkilatı ve Tescil Mekanizması
Year: 2026
Type: article
Abstract: Bu araştırma, 1878-1914 döneminde Kıbrıs’ta Mecelle’nin konumunu yürürlükte kalma ya da ilga ikiliğine indirgemeden ve salt normatif bir metin analizi çerçevesine sıkıştırmadan kolonyal yeniden çerçeveleme perspektifiyle incelemektedir. Bu perspektif, hukukun salt normatif içeriğinden ziyade onun işlediği kurumsal ve siyasi bağlamı ön plana çıkarmaktadır. Çalışmanın konusu, adanın de facto Britanya idaresi altında bulunmasına karşın de jure Osmanlı egemenliği varsayımının 1914’e kadar sürmesi nedeniyle ortaya çıkan çok katmanlı hukuk sisteminde Mecelle’nin mahkeme pratiğinde nasıl işletildiğidir. Kapsam, (i) uygulanacak hukuku belirleyen çoklu kaynak düzeni ve dava sınıflandırmaları, (ii) mahkeme teşkilatının kademeleri ve kurumsal bürokrasi, (iii) ispat ve kayıt rejiminin delilin ağırlığına etkisi ve (iv) tescil mekanizmasının hakları kurucu biçimde yeniden üretmesi ekseninde yapılandırılmıştır. Araştırmanın önemi Mecelle’nin kâğıt üzerinde yürürlükte kalması ile mahkemede gerçekten nasıl işlediğinin aynı şey olmadığını göstermesidir. Başka bir ifadeyle Mecelle’nin biçimsel varlığı ile onun pratik etkinliği arasındaki mesafe çalışmanın temel sorunsalını oluşturmaktadır. Bulgulara göre Mecelle, Britanya döneminde çoğu zaman devre dışı bırakılmamış; ancak dava türlerine göre belirli ve sınırları çizilmiş uyuşmazlık alanlarına yönlendirilmiştir. Mahkemelerin zamanla daha kurumsal ve profesyonel bir yapıya kavuşmasıyla dosyalama ve kayıt işleri, tercüme süreçleri ve belge düzeni Mecelle’nin uygulanma biçimini doğrudan etkilemiştir. Bu süreçte ispat anlayışı da değişmiş; hakikatin kurulmasında sözlü beyan ve yemin gibi klasik araçlardan ziyade dosyaya giren belgeler, kayıtlar ve tasdikli suretler daha belirleyici hale gelmiştir. Bu dönüşüm, yargılama sürecinde yazılı delil sistematiğinin yemin gibi sözlü delil sistematiği karşısında giderek ağırlık kazandığına işaret etmektedir. Taşınmaz ve teminatlı işlemler alanında ise tescil rejimi, aleniyet, öncelik ve üçüncü kişiye karşı etki mekanizmaları aracılığıyla Mecelle’nin sonuç üretme eşiğini yeniden belirlemiştir. Çalışma, Mecelle’nin metinsel sürekliliğinin ardında onun işletim koşullarını yeniden tanımlayan kurumsal ve usulî dönüşümlerin sessiz ama kurucu etkisini ortaya koymakta ve böylece kolonyal hukuk transferi tartışmalarına yeni bir analitik düzey kazandırmaktadır.
Author: Yavuz Gönan
Institution: Gümüşhane University
Language: Turkish
Subfield: Anthropology
Field: Social Sciences
Domain: Social Sciences
Open Access status: diamond
OpenAlex ID: W7204279929