नाथसम्प्रदायस्य ऐतिहासिकविकासः, साधनापद्धतिः, साम्प्रदायिकसंरचना च
Year: 2026
Type: article
Abstract: Title The Historical Development, Method of Sadhana, and Sectarian Structure of the Nath Sampradaya (With Special Reference to the Goraksha Ratnanath Matha of Nepal) Abstract This research paper presents a comprehensive analytical study of the historical evolution, philosophical foundation, system of Yoga Sadhana, and sectarian structure of the Nath Sampradaya. In particular, it provides a scriptural and scientific examination of the unique traditions, the Peer system, initiation rituals, and the continuous day-and-night worship practiced at the Goraksha Ratnanath Matha (Chaughera) located in the Dang district of Nepal. The Nath Sampradaya is essentially a distinct stream of the Shaiva Yoga tradition that primarily incorporates Hatha Yoga, Tantric practices, and a Guru-centric spiritual path. The followers of this sect are also famous in folk traditions as Karnabhedi (Kanphata) Yogis. Bhagavan Gorakhnath is considered the chief reorganizer and original founder of this sect. The Ratnanath Matha situated at Chaughera is a prominent Siddhapeeth of this tradition, where the unique Peer-installation tradition, initiation rituals involving ear-piercing, and special worship methods of the deity Patradevata remain intact as a living tradition to this day. This study seeks to analyze the relevance of the Nath Sampradaya in the contemporary context, its existing challenges, and its future directions. Keywords: Nath Sampradaya, Bhagavan Gorakhnath, Siddha Ratnanath, Hatha Yoga, Karnabhedi Yogis / Darshani Sadhakas, System of Yoga Sadhana, Peer Tradition / Matha Leadership, Chaughera Ratnanath Siddhapeeth. नाथसम्प्रदायस्य ऐतिहासिकविकासः, साधनापद्धतिः, साम्प्रदायिकसंरचना च (नेपालदेशस्य गोरक्षरत्ननाथमठस्य विशेषसन्दर्भे) सारसंक्षेपः प्रस्तुतोऽयं शोधलेखः नाथसम्प्रदायस्य ऐतिहासिक-क्रमविकासस्य, दार्शनिक-अधिष्ठानस्य, योगसाधना-प्रणाल्याः, साम्प्रदायिक-संरचनायाश्च साङ्गोपाङ्गं विश्लेषणात्मकमध्ययनं प्रस्तौति। विशेषतः नेपालदेशस्य दाङ्-जनपदे प्रतिष्ठितस्य गोरक्षरत्ननाथमठस्य (चौघेरा) विशिष्टपरम्परायाः, तत्रत्यायाः पीर-पद्धतेः, दीक्षा-विधेः, अहर्निशं प्रचलन्त्याः उपासनायाश्च शास्त्रीयं वैज्ञानिकं च विवेचनमत्र विहितम्। नाथसम्प्रदायो वस्तुतः शैवयोगपरम्परायाः एका विशिष्टा धारा अस्ति, या हठयोगम्, तन्त्रसाधनाम्, गुरुकेन्द्रित-अध्यात्ममार्गं च प्राधान्येनाङ्गीकरोति। अस्य सम्प्रदायस्य अनुयायिनः लोकपरम्परायां कर्णभेदिनः (कानफटा) योगिनः इति नाम्नाऽपि प्रसिद्धाः सन्ति। भगवद्-गोरक्षनाथः अस्य सम्प्रदायस्य प्रधानः पुनस्सङ्घटकः आद्यप्रवर्तकश्च मन्यते। चौघेरा-स्थितः रत्ननाथमठः अस्य सम्प्रदायस्य एकं प्रमुखं सिद्धपीठं वर्तते, यत्र अद्यापि अनन्यसाधारणी पीर-स्थापना-परम्परा, श्रवणविदारणपूर्विका दीक्षा-विधिः, पात्रदेवतायाः विशिष्टा पूजापद्धतिश्च जीवन्तरूपेण अक्षुण्णा वर्तते। एतदध्ययनं समकालीन-परिप्रेक्ष्ये नाथसम्प्रदायस्य प्रासङ्गिकतां, विद्यमानानि आव्हानानि, भविष्यत्कालीन-दिशानिर्धारणं च कर्तुं प्रयतते। मुख्यशब्दाः नाथसम्प्रदायः, भगवद्-गोरक्षनाथः, सिद्ध-रत्ननाथः, हठयोगः, कर्णभेदिनः योगिनः / दर्शनी-साधकाः, योगसाधना-प्रणाली, पीर-परम्परा / मठप्राध्यक्ष्यम्, चौघेरा-रत्ननाथ-सिद्धपीठम्।
Author: Neupane, Dr. Chhabilal
Institution: Kameshwar Singh Darbhanga Sanskrit University
Language: Sanskrit
Topic: Indian and Buddhist Studies
Subfield: Religious studies
Field: Arts and Humanities
Domain: Social Sciences
Open Access status: green
OpenAlex ID: W7204692109