Zilletten İzzete: Müslüman Birey ve Toplumların Manevî Yeniden İnşasında Yapay Zekâ Destekli Fetva Sistemlerinin İmkânı ve Sınırları
Year: 2026
Type: article
Abstract: Bu çalışmanın temel amacı, Müslüman bireylerin ve toplumların küreselleşme, modernleşme ve sekülerleşme süreçleriyle etkileşimleri sonucunda ortaya çıkan değer kaybı olgusunu, izzet ve zillet kavramsal çerçevesi üzerinden incelemek ve bu çerçeveyi yapay zekâ destekli fetva üretimi tartışmalarıyla ilişkilendirmektir. Nitel araştırma desenine dayanan çalışma; kavramsal analiz, literatür taraması ve karşılaştırmalı model değerlendirmesi yöntemlerini birlikte kullanmaktadır. Bir yandan İslam düşüncesinde izzetin iman, takva, hikmet, ahlak, adalet ve birlik ile; zilletin ise cehalet, tefrika, zulüm, dünya sevgisi ve hakikatten kopuş ile ilişkilendirildiği klasik ve modern literatür incelenmekte, diğer yandan fetva üretiminde yapay zekâ kullanımına dair güncel akademik çalışmalar değerlendirilmektedir. Çalışma, modern sekülerleşme süreçlerinin Müslüman toplumlarda ahlaki ve manevi erozyonu derinleştirdiğini; buna paralel olarak yapay zekânın denetimsiz, kaynaksız ve hallüsinasyona açık biçimde kullanılması hâlinde bu erozyonu daha da artırabilecek yeni bir epistemik zillet alanı üretebileceğini ortaya koymaktadır. Buna karşılık güvenilir kaynaklara dayalı, Retrieval-Augmented Generation (RAG) mimarisiyle desteklenen, yeniden sıralama ve doğrulama katmanları içeren, mezhep farklılıklarını şeffaf biçimde gösteren ve insan denetimini muhafaza eden hibrit yapay zekâ modellerinin dinî bilgiye erişimi kolaylaştıran faydalı destek araçları olabileceği görülmektedir Sonuç olarak çalışma, yapay zekânın doğrudan müftü yerine ikame edilmesini değil; izzeti koruyan, sorumluluk bilincini güçlendiren, kaynak şeffaflığı sağlayan ve ahlaki-epistemik bütünlüğü önceleyen bir yardımcı sistem olarak konumlandırılmasını önermektedir.
Authors: Yakup Civelek, Durmuş Baysal
Language: Turkish
Subfield: Religious studies
Field: Arts and Humanities
Domain: Social Sciences
Open Access status: hybrid
OpenAlex ID: W7204804595