Anthologizing and Selective Compilation in Iranian Medical Texts: the Mechanisms of Abridgement, Reorganization, and Knowledge Management in the Seventh to Ninth Centuries AH
Year: 2026
Type: article
Abstract: دستیابی به متون مختصر و گزیده پزشکی در ایران و جهان اسلام، به‌ویژه در سده‌های هفتم تا نهم هجری، از جنبه‌های مهم انتقال و بازپردازی دانش پزشکی بود. با این حال، پژوهش‌های پیشین عمدتاً بر متون مرجع، شروح گسترده و ساختارهای کلان انتقال دانش تمرکز داشته و شیوه‌های تدوین و فشرده‌سازی متون مختصر و نسبت آنها با متون مأخذ کمتر به‌صورت مستقل بررسی شده است. پژوهش حاضر با هدف شناسایی و تحلیل شیوه‌های تلخیص، گزیده‌نگاری، ترجمه گزیده‌محور و شرح‌های موجز، بر پایه داده‌های کتاب‌شناختی و نسخه‌شناختی و با بررسی بیست‌وهفت اثر شاخص در دوره مورد بحث انجام شده است. پرسش پژوهش آن است که چه عوامل تاریخی و مادی در شکل‌گیری این آثار مؤثر بوده‌اند، این آثار از چه شیوه‌هایی در گزینش، حذف، ترکیب، ترجمه و شرح مطالب پیروی می‌کنند و چه نسبتی با متون مادر دارند. در این پژوهش، گلچین‌نویسی اصطلاحی تحلیلی برای اشاره به مجموعه‌ای از شیوه‌های گزینش و فشرده‌سازی مطالب است و عنوان تاریخی آثار با عناوینی همچون مختصر، خلاصه، منتخب و زبده شناخته می‌شود. یافته‌ها نشان می‌دهد که این آثار از الگوی واحدی پیروی نمی‌کنند: برخی بر فشرده‌سازی یک متن مشخص، برخی بر ترکیب مطالب چند منبع، و برخی بر ترجمه گزیده‌محور یا شرح و تبیین استوارند. در مجموع، تفاوت این آثار بیش از همه در شیوه گزینش و تنظیم مطالب و میزان وابستگی آنها به متون پیشین آشکار می‌شود و بررسی این نسبت، برای شناخت ساختار و ماهیت متون مختصر پزشکی اهمیت اساسی دارد.
Source: Journal of Islamic History
Institutions: Kharazmi University, Hamedan University of Medical Sciences
Language: Persian
Topic: History of Medicine Studies
Subfield: History
Field: Arts and Humanities
Domain: Social Sciences
Open Access status: diamond
OpenAlex ID: W7214739645