Endülüs Emevî Siyasetinde Slav Asıllı Bir Devlet Adamı: Vezir Gâlib b. Abdurrahman (ö. 371/981)
Year: 2026
Type: article
Abstract: Bu çalışma, Slav asıllı bir devlet adamı ve askerî şahsiyet olarak Gâlib b. Abdurrahman’ın Endülüs Emevî Devleti’nin siyasî ve askerî yapısı içerisindeki konumunu incelemeyi amaçlamaktadır. Orta Çağ İslam dünyasında “Sakālibe” olarak adlandırılan Slav kökenli unsurlar, farklı coğrafyalardan İslam topraklarına ulaşmış ve zamanla devlet teşkilatlarının çeşitli kademelerinde önemli görevler üstlenmişlerdir. Özellikle Endülüs Emevî Devleti’nde Slav asıllı kölelerin ve azatlıların askerî ve idarî sahalarda yükselerek devlet yönetiminde etkili konumlara ulaşmaları, dönemin sosyal hareketlilik imkânlarını ve siyasal yapısını anlamak açısından dikkat çekici bir örnek teşkil etmektedir. Bu bağlamda Gâlib b. Abdurrahman, yalnızca askerî başarılarıyla değil, aynı zamanda devlet yönetiminde kazandığı nüfuz ve üstlendiği idarî görevlerle öne çıkan en önemli Slav şahsiyetlerinden biri olarak değerlendirilmektedir. Köken itibariyle Slav unsurlara mensup olan ve Endülüs’te yetişerek askerî teşkilat içerisinde yükselen Gâlib, sahip olduğu askerî kabiliyet, siyasî zekâ ve idarî yetenek sayesinde devlet hiyerarşisinin en üst basamaklarına ulaşmıştır. Özellikle Endülüs’ün kuzeyindeki Hristiyan krallıklara karşı yürütülen askerî seferlerde gösterdiği başarılar, onun saray çevrelerinde itibar kazanmasına ve merkezî yönetimin güvenini elde etmesine zemin hazırlamıştır. Kazandığı askerî başarılar sayesinde yalnızca bir kumandan olarak değil, aynı zamanda idarî mekanizma içerisinde söz sahibi bir devlet adamı olarak temayüz etmiştir. Nitekim onun vezirlik makamına kadar yükselmesi, Endülüs Emevî Devleti’nde etnik köken ile siyasî yükseliş arasındaki ilişkinin mutlak ve değişmez bir nitelik taşımadığını göstermektedir. Aksine askerî liyakat, saray çevresiyle kurulan ilişkiler, hükümdara bağlılık ve siyasî yetkinlik gibi unsurların kariyer basamaklarının belirlenmesinde daha etkili olduğu anlaşılmaktadır. Makale, Gâlib b. Abdurrahman’ın hayatını kronolojik bir çerçevede ele almakla birlikte, onun faaliyet gösterdiği tarihsel ve kurumsal ortamı da ayrıntılı biçimde değerlendirmektedir. Bu çerçevede öncelikle Sakālibe unsurunun Endülüs’e giriş süreci, devlet teşkilatı içerisindeki konumları ve zamanla oluşan nüfuz alanları incelenmiştir. Ardından 4./10. yüzyılda Endülüs Emevî Devleti’nin ulaştığı siyasî güç, askerî organizasyon yapısı ve merkezî yönetim anlayışı analiz edilerek Gâlib’in yükselişini mümkün kılan şartlar ortaya konulmaktadır. Özellikle Halife II. Hakem döneminde ve sonrasında şekillenen saray siyaseti, askerî elitlerin devlet yönetimindeki etkisi ve vezâret kurumunun işleyişi, Gâlib’in kariyerinin anlaşılması açısından temel unsurlar arasında yer almaktadır. Çalışmada ayrıca Gâlib’in devlet içerisindeki siyasî nüfuzu ve merkezî otoriteyle kurduğu ilişkiler de ele alınmaktadır. Endülüs Emevî Devleti’nin son güçlü dönemlerinde askerî seçkinler ile saray bürokrasisi arasındaki güç dengeleri giderek daha karmaşık bir hâl almış, bu durum bazı komutanların siyasî süreçlerde daha etkin roller üstlenmelerine yol açmıştır. Gâlib de bu süreçte yalnızca askerî operasyonların yürütücüsü olarak değil, devlet siyasetinin şekillenmesinde etkili olan aktörlerden biri olarak öne çıkmıştır. Onun hükümdar ailesi, vezirler ve diğer askerî elitlerle kurduğu ilişkiler, dönemin iktidar mücadelelerini anlamak bakımından önemli veriler sunmaktadır. Bunun yanında çalışma, Gâlib’in kariyerini bireysel bir başarı hikâyesi olarak değerlendirmekten ziyade, onu ortaya çıkaran yapısal şartları incelemeyi hedeflemektedir. Bu doğrultuda etnisite, kölelik kökeni, askerî elit oluşumu, saray siyaseti ve idarî yükseliş arasındaki ilişki sorgulanmaktadır. Slav asıllı bir komutanın Endülüs’te en üst idarî makamlardan birine kadar yükselebilmiş olması, devletin pragmatik yönetim anlayışını ve liyakat temelli yükselme imkânlarını göstermesi bakımından önem taşımaktadır. Aynı zamanda bu durum, Endülüs toplumunda sosyal hareketliliğin belirli şartlar altında mümkün olduğunu ve siyasal sistemin farklı kökenlerden gelen bireylere yükselme fırsatı sunabildiğini ortaya koymaktadır. Sonuç olarak bu çalışma, Gâlib b. Abdurrahman örneğinden hareketle Endülüs Emevî Devleti’nde Slav kökenli unsurların devlet yönetimindeki yerini, askerî ve siyasî elitlerin oluşum süreçlerini ve iktidar mekanizmalarının işleyişini yeniden değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Böylece Slav kökenli bir devlet adamının kariyeri üzerinden Endülüs Emevî siyasal kültürünün temel dinamikleri, sosyal hareketlilik imkânları ve merkezî otoritenin işleyişi daha kapsamlı bir şekilde ortaya konulmaktadır.
Source: Akdeniz İlahiyat Dergisi
Author: Furkan Erbaş
Institution: Akdeniz University
Language: Turkish
Subfield: Archeology (arts and humanities)
Field: Arts and Humanities
Domain: Social Sciences
Open Access status: bronze
OpenAlex ID: W7214914484